Akçe Ayarlamalarının Mehir Sözleşmelerine Etkisi: Şeyhülislâm Fetvaları Üzerinden Bir Hukuk Tarihi İncelemesi (1640-1716)

Abstract

Bu çalışma Osmanlı’da akçe ayarlamalarının mehir sözleşmelerine etkisini şeyhülislâm fetvaları üzerinden incelemektedir. Osmanlı para düzeninin temel birimi olan akçenin 1580’lerin ortalarında başlayan büyük ayarlamalar serisiyle birlikte istikrarsız bir döneme girdiği; 1640’lı yıllardan itibaren yaklaşık elli yıl boyunca piyasada pek görünmediği ve daha çok bir hesap birimi olarak işlev gördüğü bilinmektedir. Osmanlı uygulamasında genellikle boşanma veya eşlerden birinin vefatı hâlinde ödenen uzun vadeli bir borç olarak tesis edilen mehr-i müeccelin özellikle akçe üzerinden belirlendiği durumlarda bu ayarlamalardan etkilenmesi kaçınılmazdı. Nitekim 1662-1716 yılları arasında görev yapan şeyhülislâmların fetvalarında ele alınan pek çok mesele, akçe ayarlamaları yüzünden ödeme yükümlüleriyle hak sahipleri arasında çeşitli ihtilafların yaşandığına işaret etmektedir. İçerdikleri somut para miktarları, para birimleri ve güncel kurlar fetvaların hukuki hayatta meydana gelen gerçek vakalardan formüle edildiklerini göstermektedir. İhtilaflar genellikle mehir olarak belirlenen akçenin tedavülden kalkması, piyasadan çekilmesi, başka bir beldedeki rayice göre talep edilmesi ve mehir borcunun tesmiye edilenden farklı ve/veya düşük ayarlı parayla ödenmek istenmesinden kaynaklanmaktadır. Çalışma şeyhülislâm fetvalarına yansıyan mehir ihtilaflarını ve çözüm yollarını para tarihine ilişkin verileri dikkate alarak betimlemekte ve analiz etmektedir. Ayrıca şeyhülislâmların Hanefî hukukunu kendi dönemlerinde ortaya çıkan somut meseleler bağlamında nasıl yorumladıklarını da göstermektedir. İncelenen mehir ihtilaflarıyla günümüz Türkiye’sinde yaşanan birçok borç ihtilafının arkasında benzer parasal müdahaleler yatmaktadır. Bu nedenle çalışma Osmanlı hukuku, iktisat ve sosyal tarihine katkı sağlamanın yanı sıra güncel borç ilişkilerine tarihsel bir perspektif kazandırması bakımından da önem taşımaktadır.

Keywords

• İslam Hukuku
• Osmanlı
• Parasal Düzenleme
• Akçe
• Şeyhülislâm
• Fetva
• Mehir

The Impact of Akçe Adjustments on Dowry Contracts: A Study of Legal History through the Fatwās of Shaykh al-Islāms (1640-1716)

Abstract

This study examines the impact of akçe adjustments on dowry contracts in the Ottoman Empire through the fatwās of the Shaykh al-Islāms. The akçe, the basic unit of the Ottoman monetary system, entered a period of instability with a series of major adjustments beginning in the mid-1580s; from the 1640s onwards, it virtually disappeared from circulation for roughly fifty years and functioned primarily as a unit of account. In Ottoman practice, the mehr-i muʾajjal—a long-term debt generally payable in the event of divorce or the death of one spouse—was inevitably affected by such adjustments, especially when stipulated in akçe. The fatwās issued between 1662 and 1716 contain numerous cases showing that these monetary changes generated disputes between debtors and right-holders. The specific amounts, currencies, and prevailing exchange rates cited in the fatwās indicate that they were formulated from real legal cases. Such disputes typically arose when the akçe specified as dowry was demonetized, withdrawn from circulation, demanded at the prevailing rate in another locality, or sought to be paid in a currency different from and/or of lower fineness than that originally stipulated. This study analyzes these disputes and the corresponding legal responses in light of monetary history. It also demonstrates how the Shaykh al-Islāms applied Ḥanafī law to the concrete problems of their time. Similar monetary interventions underlie both the examined dowry disputes and many debt-related conflicts in contemporary Turkey. Thus, the study offers not only a contribution to Ottoman legal, economic, and social history, but also a historically informed perspective on present-day debt relations.

Keywords

• Islamic Law
• Ottoman
• Currency Adjustment
• Akçe
• Shaykh al-Islām
• Fatwā
• Dowry

References

1. Abdürrahim Efendi Menteşzâde, Fetâvâ-yı Abdürrahîm (Dârü’t-Tıbâati’l-Ma‘mûre, İstanbul 1243). google scholar
2. Adıgüzel A S ve Trabzonlu Z (haz), İstanbul Kadı Sicilleri, Eyüb Mahkemesi 49 Numaralı Sicil (1054/1644) (İSAM 2011). google scholar
3. Artuk İ, ‘Zolota’ TDV İslâm Ansiklopedisi (44, TDV Yayınları 2013) 500-501. google scholar
4. Atay S ve Erol R (haz), İstanbul Kadı Sicilleri, Galata Mahkemesi 65 Numaralı Sicil (1051–53/1641–44) (İSAM 2012). google scholar
5. Aykut N, ‘Osmanlı İmparatorluğunda Sikke Tecdidleri’ (1987) Prof. Dr. İbrahim Kafesoğlu Hatıra Sayısı, Tarih Enstitüsü Dergisi 257-297. google scholar
6. Bezzâzî Hâfızüddin Muhammed b. Muhammed, el-Fetâva’l-Bezzâziyye ([el-Fetâva’l-Hindiyye kenarında] el-Matbaatü’l-Kübra’l-Emîriyye 1310). google scholar
7. Bilgin V, Fakih ve Toplum: Osmanlı’da Sosyal Yapı ve Fıkıh (İz Yayıncılık 2003). google scholar
8. Buhârî Burhaneddin Mahmûd b. Ahmed, el-Muhîtü’l-Burhânî fi’l-fıkhi’n-Nu‘mânî (Abdülkerim Sâmî el-Cündî [tahk], 1. Bası, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye 2004). google scholar

9. Buhârî İftiharüddin Tâhir b. Ahmed, Hulâsatü’l-Fetâva (yazma, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Kütüphanesi 0673) 0b-332b. google scholar
10. Çatalcalı Ali Efendi, Fetâvâ-yı Ali Efendi (Matbaa-i Âmire 1311). google scholar
11. Çatalcalı Ali Efendi, Fetâvâ-yı Ali Efendi (yazma, Süleymaniye Kütüphanesi, Yahya Tevfik no. 00162, Zilkâde 1115 (Mart 1704) 1b-309b. google scholar
12. Çatalcalı Ali Efendi, Fetâvâ-yı Ali Efendi (yazma, Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi no. 01065, 1102 (Mayıs-Haziran 1691) 1b-238a. google scholar
13. Ergenç Ö, XVI. Yüzyılda Ankara ve Konya (1. Bası, Tarih Vakfı Yurt Yayınları 2012). google scholar
14. Feyzullah Efendi, Fetâvâ-yı Feyziyye mea’n-nukûl (Dârü’t-Tıbâati’l-Âmire 1266). google scholar
15. Hacı Ali el-Murtaza, İlâveli Mecmûa-i Cedîde (Matbaa-i Hayriye, 1326-1329). google scholar
16. Gerber H, ‘The Monetary System of The Ottoman Empire’ (1982) 25(3) Journal of the Economic and Social History of the Orient 308-324. google scholar
17. İbn Nüceym Zeynüddin Zeyd b. İbrahim, el-Bahrü’r-râik şerhu Kenzi’d-dakâik (Şirketü Alâüddin, ty). google scholar
18. Kâdîhan Fahreddin Hasan b. Mansûr, el-Fetâva’l-Hâniyye ([el-Fetâva’l-Hindiyye kenarında] el-Matbaatü’l-Kübra’l-Emîriyye 1310) google scholar
19. Kundak O, İslam Hukukunda Enflansyon Farkı (1. Bası, Astana Yayınları 2024). google scholar
20. Mantran R, Istanbul dans la second moitié du XVIIe siècle (Institut Français d’Archéologi 1962). google scholar
21. Minkârîzâde Yahyâ Efendi, Fetâvâ-yı Minkârîzâde (yazma, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Kütüphanesi, no. 0854) 1b-431a. google scholar Midilli M, Şeyhülislâm Fetvalarıyla Osmanlı Aile Hukuku (1. Bası, İlahiyat Yayınları, 2022). google scholar
22. Midilli M, ‘Allah Dileseydi Onu Daha Ağırıyla Sınardı: Hanefî Köklerinden Osmanlı Dönemi Fetvalarına Mükrehin Boşamasının Geçerliliği’ (2024) 43 İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 181-210. google scholar
23. Midilli M ve Erdoğan M, (ed), Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Bilgide Otoritenin Dönüşümü-I: Fıkıhtan Hukuka (1. Bası, Ensar Neşriyat 2025). google scholar
24. Pir Mehmed Efendi, Fetâvâ-yı Üskübî (yazma, Süleymaniye Kütüphanesi, Aşir Efendi no. 133) 1b-352b. google scholar
25. Özcan R, ‘Osmanlı Devleti’nde XVII. Yüzyılda Yapılan Sikke Tashihleri’ (2005) 17 Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 237-266. google scholar
26. Pamuk Ş ‘Kuruş’, TDV İslam Ansiklopedisi (26, TDV Yayınları 2002) 458-459. google scholar
27. Pamuk Ş, Osmanlı-Türkiye İktisadi Tarihi, 1500–1914 (10. Bası, İletişim 2015). google scholar
28. Pamuk Ş, Osmanlı İmparatorluğu’nda Paranın Tarihi (1. Bası, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları 2017). google scholar
29. Recep F ve Erol R (haz), İstanbul Kadı Sicilleri, Rumeli Sadareti Mahkemesi 80 Numaralı Sicil (1057-59/1647-49) (İSAM 2011). google scholar
30. Sahillioğlu H, ‘Bir Asırlık Osmanlı Para Tarihi 1640–1740’ (Doçentlik Tezi, İstanbul Üniversitesi 1965). google scholar
31. Sahillioğlu H, ‘XVII. Asrın İlk Yarısında İstanbul’da Tedavüldeki Sikkelerin Râici’ (1965) 1(2) Türk Tarih Kurumu Belgeler 227-233. google scholar
32. Sahillioğlu H, ‘Osmanlı Para Tarihinde Dünya Para ve Maden Hareketlerinin Yeri (1300–1750)’ (1978) Ortadoğu Teknik Üniversitesi Gelişme Dergisi (Özel Sayı) 1-35. google scholar
33. Sahillioğlu H, ‘Akçe’, TDV İslam Ansiklopedisi (2, TDV Yayınları 1989) 224-227. google scholar
34. Semerkandî Ebü’l-Leys, Uyûnu’l-Mesail (1. Bası, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye 1998). google scholar
35. Seyyid Ahmed ve Hafız Mehmed el-Gedûsî, Netîcetü’l-Fetâva maa’n-nükûl (Matbaa-i Âmire 1265). google scholar
36. Sadrüşşehîd Ömer b. Mâze el-Buhâri, Umdetü’l-fetâvâ (yazma, Süleymaniye Kütüphanesi, Carullah no. 933) 1b-147a google scholar
37. Sadrüşşehîd Ömer b. Mâze el-Buhâri, el-Vâkıatü’l-Hüsâmiyye (yazma, Süleymaniye Kütüphanesi, Bağdatlı Vehbi no. 00573) 1b-138b. google scholar
38. Seydişehrî Mahmud Esad, Kitâb-ı nikâh ve talâk (Matbaa-i Hayriyye, 1326-1328). google scholar
39. Şeyh Nizam ve Diğerleri, el-Fetâva’l-Hindiyye (el-Matbaatü’l-Kübra’l-Emîriyye 1310). google scholar
40. Tabakoğlu A, ‘Osmanlı İktisat Tarihinde Enflasyon Meselesi 1300–1750’ (1985) 2(2) MÜ İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 247-257. google scholar
41. Yahyâ Efendi Zekeriyyâzâde, Fetâvâ-yı Yahyâ Efendi (yazma, Süleymaniye Kütüphanesi, Serez 1116) 0b-290b. google scholar
42. Yılmaz F, ‘1624 Sikke Tashihinin Amasya’daki Etkileri’ (1989) 4(1) Tarih İncelemeleri Dergisi 137-150. google scholar
43. Zâhidî Necmüddin Muhtar b. Mahmud, Kunyetü’l-Münye (yazma, Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih no. 2453) 1b-244a. google scholar