Bilgi Uçuran İşçinin Korunması: Çalışma İlişkilerinde İfade Özgürlüğü Ve Anayasal Perspektif

Abstract

Türk hukukunda bilgi uçuran işçilerin korunmasına ilişkin açık bir düzenlemenin bulunmaması bu olgunun gerek iş hukuku gerekse temel hakların anayasal düzeydeki işleyişi bakımından ele alınmasını gerekli kılmaktadır. Bu çalışmada “bilgi uçurma” olgusu, demokratik toplum düzeninin gereği olan şeffaflık ve hesap verirlik ilkeleri ile ilişkilendirilmekte ve bu çerçevede ayrı bir olgu olarak koruma görmediği hukuk düzenlerinde dahi “bilgi uçurma”nın “işçinin ifade özgürlüğü” kapsamında hukukî koruma altına alınmasının yerindeliği açıklanmaktadır. Türk hukuk sisteminde bilgi uçuran işçiyi doğrudan koruyan özel bir düzenlemenin mevcut olmaması, bu konunun anayasal hakların yatay etkisi teorisi çerçevesinde incelenmesini faydalı ve gerekli kılmaktadır. 

Bu noktadan hareketle çalışma, temel hakların özel hukuk ilişkilerindeki yatay etkisini merkezine almakta ve bilgi uçurmanın ifade özgürlüğü kapsamında korunup korunamayacağı sorusunu anayasal değerler ile özel menfaatler arasındaki çatışmaların iş hukukuna yansıması temelinde yanıtlama çabasındadır. İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi içtihatları ve ilgili Avrupa Birliği Yönergesi ışığında yapılan değerlendirmeler, Türk hukukunda yapılması gereken yasal düzenlemenin çerçevesini belirleme amacını da taşımaktadır. Çalışmada ayrıca, bilgi uçurmanın amacına, bilgi uçurma kanallarına ve korunma şartlarına ilişkin ölçütler ortaya konulmakta; pozitif düzenleme yapılıncaya dek anayasal yorumla sağlanabilecek asgarî güvenceler önerilmektedir. Böylelikle hem anayasa hukukuna hem de iş hukukuna katkı sunan bütüncül ve normatif bir çözüm önerisi geliştirilmektedir.

Keywords

• Bilgi uçurma
• işçinin ifade özgürlüğü
• temel hakların yatay etkisi
• pozitif yükümlülükler
• AB İhbar Yönergesi

Whistleblower Protection in Labour Relations: Freedom of Expression and the Constitutional Perspective

Abstract

The absence of explicit regulations in Turkish law regarding the protection of whistleblower employees necessitates examining this phenomenon both from the perspective of labour law and within the broader framework of the constitutional functioning of fundamental rights. This study approaches whistleblowing in connection with the principles of transparency and accountability, which are essential to a democratic society. Within this framework, it argues that even in legal systems where whistleblowing is not expressly recognized as a distinct category of protection, safeguarding whistleblowers under the employee’s right to freedom of expression remains both appropriate and necessary. The lack of specific statutory provisions protecting whistleblowers in the Turkish legal system further underscores the need to examine the issue through the theoretical lens of the horizontal effect of constitutional rights. 

Against this background, the study places the horizontal effect of fundamental rights within private-law relationships at its core and seeks to determine whether whistleblowing can be protected under the scope of freedom of expression by analyzing how conflicts between constitutional values and private interests manifest in labour law. Evaluations conducted in light of the European Court of Human Rights’ jurisprudence and the relevant EU Directive aim to outline the framework for legislative reforms that should be adopted in Turkish law. The study also identifies key criteria regarding the objectives of whistleblowing, reporting channels, and conditions for legal protection, while proposing minimum safeguards that can be secured through constitutional interpretation until comprehensive statutory provisions are enacted. In doing so, the study develops an integrated and normative solution that contributes to both constitutional and labour law scholarship.

Keywords

• Whistleblowing
• employee’s freedom of expression
• horizontal effect of fundamental rights
• positiveobligations
• the EU Whistleblower Protection Directive (2019/1937)

References

1. Akandji-Kombe JF, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Kapsamında Pozitif Yükümlülükler: Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin Uygulanmasına İlişkin Kılavuz Kitap (İnsan Hakları El Kitapları No 7) (Avrupa Konseyi 2007). google scholar
2. Alp M, ‘Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin Heinisch/Almanya Kararı Işığında Whistleblowing (İşçinin İfşa ve İhbarı) ve İş İlişkisinde İfade Özgürlüğü’ (2013) 15 Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 385-422. google scholar
3. Alp M, ‘Avrupa Birliği’nin 2019/1937 sayılı Birlik Hukukuna Aykırılıkları Bildirenlerin Korunması (Whistleblowing) Yönergesi Işığında İşçinin Hukuka Aykırılıkları İfşa Etmesi’ (2021) 23 (1) Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 1-37. google scholar
4. Alp M, Çalışanın İşvereni ve İş Arkadaşlarını İhbar Etmesi (1. Bası, Beta Yayınları 2013). google scholar
5. Alpagut G, ‘İfşa-İhbar Hakkına İlişkin Avrupa Birliği Yönergesi ve İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi İçtihatları’ (2021) In Festschrift für Otto Kaufmann Armağanı 3-24. google scholar
6. Alpagut G, ‘İşçinin Sadakat Borcu ve Türk Borçlar Kanunu ile Getirilen Düzenlemeler’ (2012) 25 Sicil İş Hukuku Dergisi 23-34. google scholar
7. Antalya OG, ‘Anayasal Temel Hakların İkincil Doğrudan Üçüncü–Taraf–Etkisi ve Anayasa Yargılamasında Hâkimin Hukuku Uygulamasında Uyacağı On İki Metodolojik Temel İlke’ (2022) 28(1) Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, 1-47. google scholar
8. Arslan Ertürk A, Sadakat Borcu (1. Bası On İki Levha Yayıncılık 2010). google scholar

9. Aydın U, ‘İş Hukuku Açısından İşçinin Bilgi Uçurması (Whistleblowing)’ (2002 2003) Sosyal Bilimler Dergisi 79-100. google scholar
10. Bayra AE, ‘İnsan Haklarının Yatay Etkisi: Temel Haklarının Korunma Düzeyi Bakımından Devletin Konumunu Yeniden Düşünmek’ (2024) 41(1) Anayasa Yargısı 151-212. google scholar
11. Boyar O, Anayasa ve Özel Hukuk (On İki Levha 2019). google scholar
12. Can O, ‘“Dolaylı Etki” ve “İyi Yönetişim” Kuramları Üzerinden Anayasa Mahkemesi İçtihatlarına İlişkin Bazı Gözlemler’ (2018) 35 Anayasa Yargısı 23-44. google scholar
13. Ceylan ŞŞ, Geleneksel Toplumdan Modern Topluma Alternatif Uyuşmazlık Çözümü (On İki Levha Yayıncılık 2009). google scholar
14. Çelik N, Nurşen Caniklioğlu, Talat Canbolat ve Ercüment Özkaraca, İş Hukuku Dersleri (36. Bası, Beta Yayınevi 2023). google scholar
15. Devine T ve Maassarani TF, The Corporate Whistleblower's Survival Guide: A Handbook For Committing The Truth (1 st edn Berret-Koehler Publishers, Inc. 2011). google scholar
16. Dönmezkuş D, Temel Hakların Yatay Etkisi ve İfade Özgürlüğü, (On İki Levha Yayıncılık 2021). google scholar
17. Ergül O, ‘Temel Hak ve Özgürlüklerin Yatay Etkisi Karşısında Çalışanı Ücreti Gizli Tutmakla Yükümlü Kılmanın Hukuksal Temelsizliği Üzerine’ iç Prof. Dr. Erdal Onar’a Armağan, Cilt I (Ankara, 2013) 433-488. google scholar
18. Eroğluer K ve Sarıbay Öztürk G, İş Hukuku ve Örgütsel Boyutuyla Haber Uçurma, (2020) Örgütsel Davranış ve İş Hukukuna Yansımaları 343-384. google scholar
19. Eyrenci Ö, Taşkent S, Ulucan D ve Baskan E, İş Hukuku (11. Baskı, Beta Yayınevi 2024) google scholar
20. Frederick D. Lipman, Whistleblowers: Incentives, Disincentives and Protection Strategies (1st edn, John Wiley&Sons Inc 2012). google scholar
21. Gardbaum S, ‘The “Horizontal Effect” of Constitutional Rights’ (2003) 102 Mich L Rev 387-459. google scholar
22. Hande H, İş İlişkisinde İşçinin İradesi (1. Bası, Seçkin Yayıncılık 2022). google scholar
23. Heide J ve Heide T, Whistleblowing im Wandel - Das Loyalitätsdilemma bei der Offenbarung von Missständen in der Privatwirtschaft (1 st end Igel Verlag RWS 2018). google scholar
24. Hunter-Henin M, ‘Horizontal Application of Human Rights in France: The Triumph of the European Convention on Human Rights’ iç Oliver D ve Fedtke J (edr), Human Rights and the Private Sphere: A Comparative Study (Routledge-Cavendish 2007) 98-124. google scholar
25. Kan ME ve Altay Ö, ‘Bilgi Uçurma’ya (Whistleblowing) Yönelik Hukukî Düzenlemeler: İngiltere ve Japonya Örneği’ (2024) 8 (1) Kuram ve Uygulamada Sosyal Bilimler Dergisi 108-126. google scholar
26. Kanadoğlu K, Alman Anayasa Hukuku Öğreti ve Uygulamasında Temel Hakların Yatay Etkisi (Üçüncü Taraf Etkisi), Anayasa Yargısı Dergisi 41(1) 587-639. google scholar
27. Kayırgan H ve Nalbant M, ‘Analyzing Whistleblowing Provisions in Turkish Law in the European Context’ (2024) 75 Annales de la Faculte de Droit d’Istanbul 281-306. google scholar
28. Kırpık C, ‘Türk Hukukunda İşçinin İfşa ve İhbar Hakkı (Whistleblowing)’ (2025) 61 Türkiye Adalet Akademisi Dergisi 319-346. google scholar
29. Köküsarı İ, ‘Hakların Çatışması ile Hakların Yatay Etkisi Arasındaki İlişki’ (2024) 41(1) Anayasa Yargısı Dergisi 95-149. google scholar
30. Köküsarı İ, Anayasal Hakların Çatışması (Adalet Yayınevi 2020). google scholar
31. Mollamahmutoğlu H, Astarlı M ve Baysal U, İş Hukuku (7. Baskı Lykeion 2022). google scholar
32. Narmanlıoğlu Ü, İş Hukuku Ferdi İş İlişkileri I (5. Baskı Beta Yayınevi 2014). google scholar
33. Poroy MA, ‘Yatay İlişkilerde Pozitif Yükümlülük İnsan Haklarının Yatay İlişkilerde Geçerliliği’ (2006) İstanbul Barosu Dergisi, 80(3) 1005-1011. google scholar
34. Rudkowski L, Schreiber A ve von Compliance-Verstoen A, Whistleblowing, Arbeitnehmeruberwachung, Auskunftspflichten (2. Auflage Springer Gabler 2018). google scholar
35. Sarıbay Öztürk G, İş Sağlığı ve Güvenliği Yükümlülüklerinin Yerine Getirilmemesinin Hukuki, İdari ve Cezai Sonuçları (Beta Yayınevi 2015) google scholar
36. Senyen Kaplan E T, Bireysel İş Hukuku (13. Baskı Yetkin Yayınevi 2023) google scholar
37. Soysal Y, ‘Temel Kuramsal Yaklaşımlar Bağlamında Bilgi Uçurma (Whistleblowing) Kavramı’ (2023) 2 (71) Adalet Dergisi 1189-1212. google scholar
38. Süzek S ve Başterzi S, İş Hukuku (25. Baskı, Beta Yayınevi 2025). google scholar
39. Tunçomağ K ve Centel T, İş Hukukunun Esasları (10. Baskı Beta Yayınevi 2022) google scholar
40. Ugan Çatalkaya, D, İş Hukukunda Ölçülülük İlkesi, (1. Baskı, Beta Yayınevi 2019) google scholar
41. Uşan F, İş Hukukunda İş Sırrının Korunması (Sır Saklama ve Rekabet Yasağı) (Ankara 2003) google scholar
42. Üner BG, ‘İfşa ve İhbar Hakkı’ (2024) 10(2) Anadolu Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 775-795. google scholar
43. Yıldırım Y, ‘Kamu Menfaatinin Gözcüleri: AİHM Kararları Işığında Bilgi Uçuranlar’ (2025) 64 Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, 659-698. google scholar
44. Anayasa Mahkemesi, İlter Nur Başvurusu, Başvuru No: 2013/6829 14/4/2016 RG Tarih ve Sayı 14/6/2016-29742. Bkz. Erişim Tarihi 14 Eylül 2025. google scholar
45. Anayasa Mahkemesi, Sonay Tezcan ve Kardelen Yoğungan Başvurusu, Başvuru No: 2018/24097 2/5/2023 R.G. Tarih ve Sayı: 29/9/2023-32324. Bkz. Erişim Tarihi 14 Eylül 2025. google scholar
46. Application No 14277/04, (ECHR 12 February 2008) Bkz. google scholar
47. Application No 14277/04, (ECHR 12 February 2008) Bkz. Erişim Tarihi 14 Eylül 2025. google scholar
48. Application No 21884/18 (ECHR, 14 February 2023) Bkz. Erişim Tarihi 14 Eylül 2025. google scholar
49. Application No 23922/19, ECHR, 16 February 2021) Bkz. Erişim Tarihi 14 Eylül 2025. google scholar
50. Application No 28274/08, (ECHR 21 July 2011) Bkz. Erişim Tarihi 14 Eylül 2025. google scholar
51. Application No 41675/12 ECHR Bkz. Erişim Tarihi 14 Eylül 2025. google scholar
52. Directive EU, 2019/1937 of 23 October 2019, On The Protection Of Persons Who Report Breaches Of Union Law. L. 305/17. Erişim Tarihi 14 Eylül 2025. google scholar
53. Directive EU, 2019/1937 of 23 October 2019, On The Protection Of Persons Who Report Breaches Of Union Law. L. 305/17. Erişim Tarihi 14 Eylül 2025. google scholar
54. Guja v. Moldova ECHR Bkz. Erişim Tarihi 14 Eylül 2025. google scholar
55. Heinisch v. Germany ECHR Bkz. Erişim Tarihi 14 Eylül 2025. google scholar
56. İstanbul BAM 26 HD 339/1045 31.10.2017 (Legalbank). google scholar
57. L Rooke v NHS Blood & Transplant: 2300130/2022 Erişim Tarihi 14 Eylül 2025. google scholar
58. L Rooke v NHS Blood & Transplant: 2300130/2022 Gerekçesi Erişim Tarihi 14 Eylül 2025. google scholar
59. Matúz v. Macaristan ECHR Bkz. Erişim Tarihi 14 Eylül 2025. google scholar
60. Opuz v Türkiye, Başvuru No: 33401/02, İHAM, 9 Haziran 2009. google scholar
61. Öneryıldız v Türkiye, Başvuru No: 48939/99, İHAM, 30 Kasım 2004. google scholar
62. Yargıtay 22 HD 35219/1252 20.01.2016 (Legalbank). google scholar
63. Yargıtay 22 HD 3629/5892 24.11.2011 (Legalbank). google scholar
64. Yargıtay 7 CD 17826/4019 08.04.1987 (Legalbank). google scholar
65. Yargıtay 7 HD 12100/12423 01.07.2013 (Legalbank). google scholar
66. Yargıtay 8 HD 1469/2337 17.03.1987 (Legalbank). google scholar
67. https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1946375_1947772_1947759,00.html Erişim Tarihi 14 Eylül 2025. google scholar
68. https://time.com/6992821/boeing-spirit-whistleblower-787-richard-cuevas-retaliation/ Erişim Tarihi 14 Eylül 2025. google scholar
69. https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/bir-kostebegin-isyani-14738934 Erişim Tarihi 14 Eylül 2025. google scholar
70. https://www.servat.unibe.ch/dfr/bv007198.html Erişim Tarihi 25 Ağustos 2025. google scholar