Nikâh Akdinde Vekâlet ve Fuzûlinin Nikâhı: İslam-Osmanlı Hukuku Çerçevesinde Bir İnceleme

Abstract

Modern hukuk sistemlerinde genel kabul gören akdin şahsen icrası prensibinden farklı olarak İslam hukuk doktrini, nikâh akdinin bizzat taraflarca kurulmasını zorunlu görmemiş; akdin vekiller aracılığıyla tesis edilmesine de imkân tanımıştır. Bu çerçevede, eda ehliyetine sahip kadın ve erkeğin irade beyanlarını münferiden ya da müştereken tayin ettikleri bir vekil aracılığıyla açıklamaları mümkündür. Hatta tarafların aynı kişiyi vekil tayin ederek kendilerini temsil ettirmeleri de hukuken geçerli kabul edilmiştir. Vekil marifetiyle gerçekleştirilen bu tasarruf, tarafların bizzat yaptığı işlemlerle eşdeğer hukuki sonuçlar doğurur ve geçerli bir evlilik birliğini meydana getirir. Vekâleten nikâhın sıhhati bakımından asillerin nikâh ehliyetine sahip olması şart koşulurken, vekil açısından yalnızca temyiz kudretine sahip olmak yeterli görülmüştür. Bununla birlikte Hanefi doktrini hem erkeğin hem de kadının nikâh için vekil tayin edebileceğini kabul ederken; diğer üç Sünni mezhep, kadının nikâh akdinde asâleten akit yapma ehliyetine sahip olmadığını gerekçe göstererek, vekâlet verme yetkisini münhasıran erkek tarafına (asil veya veli sıfatıyla) hasretmektedir. Vekâlet ilişkisi ise irade beyanının niteliğine göre sözlü ya da ispat kolaylığı nedeniyle yazılı şekilde kurulabilmektedir. Vekâlet sınırlarının aşılması hâlinde akit, doğrudan hüküm ve sonuç doğurmayan, nafiz olmayan bir nitelik kazanarak mevkuf statüsüne girer. Bu durumda akdin hukuken geçerlilik kazanması asilin sonradan vereceği icazete bağlıdır; gerekli icazetin verilmemesi hâlinde ise akit münfesih sayılır. Öte yandan literatürde “fuzûlinin nikâhı” olarak adlandırılan kurum ise herhangi bir vekâlet ilişkisi bulunmaksızın bir kimsenin başkası adına nikâh akdi kurmasını ifade eder. Fuzûli tarafından yapılan işlem, taraflar icazet verinceye kadar askıda kalır; rıza gösterilmemesi durumunda ise bütünüyle bâtıl hâle gelir.

Keywords

• İslam Hukuku
• İslam Aile Hukuku
• Nikâh
• Vekâlet
• Yetkisiz Temsil •
• Fuzûli
• Fuzûlinin Nikâhı

Agency in Marriage Contracts and Fudūli Marriage: An Inquiry within the Framework of Islamic and Ottoman Law

Abstract

Contrary to the requirement of personal attendance prevalent in most modern jurisdictions, Islamic jurisprudence does not regard the physical presence of the contracting parties as a prerequisite for the validity of the marriage contract, thereby permitting its conclusion through agency (proxy). In this context, individuals with legal capacity may manifest their intent through an agent appointed either individually or jointly. Furthermore, “dual representation” wherein a single individual acts as a proxy for both parties, is legally sanctioned. Such transactions executed by an authorized proxy yield legal consequences equivalent to those performed by the principals themselves. Regarding the requirements for validity, the law stipulates that while the principals must possess full legal capacity, the proxy need only possess the power of discernment. From a denominational standpoint, while the Ḥanafi school affirms the capacity of both men and women to independently appoint a proxy for the marriage contract, the other three Sunni schools subject such appointments to the broader doctrine of guardianship, effectively restricting this right to men. These proxy relationships may be established through oral declaration or written instrument for evidentiary purposes. Should a proxy exceed their delegated authority, the resulting contract is deemed non-operative and enters a suspended status. Its ultimate validity depends upon the principal’s subsequent ratification; absent such consent, the contract is rescinded. Similarly, the institution of the fuzūlī (unauthorized agent) involves an individual acting on behalf of another without a mandate. Such acts are likewise considered suspended and acquire legal force only upon ratification by the principal; failing ratification, they remain ineffective.

Keywords

• Islamic Law
• Islamic Family Law
• Marriage
• Agency
• Proxy
• Unauthorized Representation
• Fudūli
• of the Fudūlī

References

1. Aköz A, Bir İmamın Nikâh Defteri -Beşiktaş Sinan-ı Cedid Mahallesi- (Tablet Kitabevi 2008). google scholar
2. Ali K, ‘Marriage in Classical Islamic Jurisprudence: A Survey of Doctrines’ in Asifa Quraishi and Frank E. Vogel (edr), The Islamic Marriage Contract: Case Studies in Islamic Family Law (Harvard University Press 2008) 11-45. google scholar
3. Ansay SŞ, Hukuk Tarihinde İslam Hukuku (3. Bası, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları 1958). google scholar
4. Apaydın HY, ‘İslam Hukukunda Mevkuf Akitler (Bağlı Akit Teorisi)’ (1989) 7 (6) Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 177-200. google scholar
5. Atar F, ‘Nikâh’ (TDV İslam Ansiklopedisi) Erişim Tarihi: 20 Eylül 2025. google scholar
6. Aybakan B, ‘Vekâlet’ (TDV İslam Ansiklopedisi) Erişim Tarihi: 20 Eylül 2025. google scholar
7. Aydın MA, Hukuk Tarihinde İslam Hukuku I (Medipol Üniversitesi Yayınları 2025). google scholar
8. Aydın MA, Osmanlı Aile Hukuku (Klasik 2017). google scholar

9. Berki AH, Açıklamalı Mecelle (3. Bası, Hikmet Yayınları 1982). google scholar
10. Bilmen ÖN, Hukukı İslamiyye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu II (İstanbul Üniversitesi Yayınları 1950). google scholar
11. Bilmen ÖN, Hukukı İslamiyye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu V (İstanbul Üniversitesi Yayınları 1952). google scholar
12. Cebeci İ, Ceride-i İlmiyye Fetvaları (Klasik 2009). google scholar
13. Cin H, İslam ve Osmanlı Hukukunda Evlenme (2. Bası, Selçuk Üniversitesi Yayınları 1988). google scholar
14. Cin H ve Akyılmaz G, Türk Hukuk Tarihi (4. Bası, Sayram Yayınları 2011). google scholar
15. Cretney S, Family Law in the Twentieth Century: A History (Oxford University Press 2003). google scholar
16. ‘Countries Where Proxy Marriage Is Legal 2026’ Erişim Tarihi: 20 Ocak 2026. google scholar
17. Çeker O, Fıkıh Dersleri (12. Bası, Tekin Kitabevi 2021). google scholar
18. Demirtaş HN, Açıklamalı Osmanlı Fetvaları - Fetava-yı Ali Efendi - Cild-i Evvel (Kubbealtı 2014). google scholar
19. Düzdağ ME, Şeyhülislam Ebussuud Efendi Fetvaları: Kanuni Devrinde Osmanlı Hayatı (Yitik Hazine Yayınları 2006). google scholar
20. Ekinci EB, ‘Osmanlı Hukukunda İzinnâme ile Nikâh’ (2006) 2 Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları Dergisi 41-60. google scholar
21. Erdoğan S, İslam Borçlar Hukukunda Temel Akitler (Akademisyen Kitabevi 2020). google scholar
22. Fetavayı Hindiyye VII (Mustafa Efe çev, Akçağ 1985). google scholar
23. Gözübenli B, ‘Fuzûli’ (TDV İslam Ansiklopedisi) Erişim Tarihi: 10 Eylül 2025. google scholar
24. İbrahim Halebi, Mülteka Tercümesi II (Sağlam Yayınevi 2013). google scholar
25. İbrahim Halebi, Mülteka Tercümesi III, (Sağlam Yayınevi 2013). google scholar
26. İsmail Hakkı, Vesailü’l-Felah Fi-Mesaili’n-Nikâh (Alem Matbaası 1313). google scholar
27. İstanbul Kadı Sicilleri, ‘Bâb Mahkemesi 54 numaralı Sicil’, (Cilt 20, Hüküm 67 - H 1102 / M 1691) [11a-1] 97 Erişim Tarihi: 19 Aralık 2025. google scholar
28. İstanbul Kadı Sicilleri, ‘Beşiktaş Mahkemesi 2 Numaralı Sicil’ (Cilt 42, Hüküm 447 - H 966-968 / M 1558-1561) [56a-5] 227 Erişim Tarihi: 19 Aralık 2025. google scholar
29. İstanbul Kadı Sicilleri, ‘Üsküdar Mahkemesi 531 numaralı Sicil’ (Cilt 81, Hüküm 48 - H 1204-1207 / M 1790-1793) [5a-5] 145 Erişim Tarihi: 14 Aralık 2025. google scholar
30. İstanbul Kadı Sicilleri, ‘Üsküdar Mahkemesi 531 Numaralı Sicil’ (Cilt 81, Hüküm 669 - H 1204-1207/M 1790-1793) [56a-2] 458 Erişim Tarihi: 18 Aralık 2025. google scholar
31. Karaman H, ‘Akid’ (TDV İslam Ansiklopedisi) Erişim Tarihi: 20 Eylül 2025. google scholar
32. Karaman H, Mukayeseli İslam Hukuku I (İz 1999). google scholar
33. Kayabaş E, Osmanlı Devleti’nde Tanzimat Dönemi İtibarıyla Aile Hukukunun Gelişimi -Hukuk-ı Aile Kararnamesi- (2. Bası, Filiz Kitabevi 2025). google scholar
34. Köse M, ‘İslam Hukukunda Temsil Kavramı ve Vekâlet Temsil İlişkisi’ (2008) 12 (34) Ekev Akademi Dergisi 223-228. google scholar
35. Krause HD, Family Law in a Nutshell (West Publishing 1977). google scholar
36. Linant de Bellefonds Y, Traite de Droit Musulman Compare VI: Le Mariage la Dissolution du Mariage (Mouton & Co 1965). google scholar
37. Lorenzen EG, ‘Marriage by Proxy and the Conflict of Laws’ (1919) 32 (5) Harward Law Review 473-488. google scholar
38. Mehmed Zihni, Ni’met-i İslam (Sadeleştiren: M. Rahmi, Sağlam Kitabevi 1978). google scholar
39. Merginani BAE, El-Hidaye Tercümesi II (Ahmet Meylani çev, Kahraman Yayınları 2001). google scholar
40. Merginani BAE, El-Hidaye Tercümesi III (Ahmet Meylani çev, Kahraman Yayınları 2001). google scholar
41. Sadowski M, ‘Into Marrıage By Proxy In Islamıc Law’ in Lucjan Świto and Małgorzata Tomkiewicz (eds), Conclusion of Marriage by Proxy in The Internal Law of Churches and Other Religious Associations (Libreria Editrice Vaticana 2018) 15-26. google scholar
42. Schacht J, An Introduction to Islamic Law (Universal Law Publishing 1997). google scholar
43. Serahsi, Mebsut V (Mustafa Cevat Akşit ed, Gümüşev 2008). google scholar
44. Spring E, Law, Land and Family: Aristocratic Inheritance in England 1300 to 1800 (The University of North Carolina Press 1993). google scholar
45. Mehmed Sururi, Ahkamü’n-Nikâh Ahkamü’t-Talak: Nikâh ve Talak Ahkamı (Tuba Erkoç Baydar ed, İbni Haldun Üniversitesi Yayınları 2023). google scholar
46. Tucker JE, In the House of the Law: Gender and Islamic Law in Ottoman Syria and Palestine (University of California Press 2000). google scholar
47. Yaman A, İslam Aile Hukuku (Marifet 1999). google scholar
48. Yılmaz S ve Çakıcı M, Haluk Perk Araştırma Merkezi Belgelerine Göre Osmanlı Devleti’nde Evlilik ve Hukuki Bakış (Nobel 2023). google scholar
49. Zuhayli V, Hanefi Fıkhı -El Fıkhu’l-Hanefiyyü’l-Müyesser- II (Yusuf Ciğer çev, Saadet Yayınevi 2014). google scholar