İhsas-ı Rey Nedeniyle Hâkimin Reddi Üzerine Düşünceler

Abstract

Bu çalışmada hâkimin hukukî görüşünü açıklamasının (ihsas-ı rey) tarafsızlık ilkesine etkisi ve bu durumun hangi şartlarda hâkimin reddi sebebi teşkil ettiği incelenmektedir. Hâkimin tarafsızlığı, temel yargısal bir güvencedir. Tarafsızlığın ihlâl edilip edilmediğinin değerlendirilmesinde esas olan, hâkimin gerçekten taraflı olup olmaması değil, makûl bir tarafın bakış açısıyla tarafsızlığını zedeleyebilecek nesnel bir izlenimin oluşup oluşmadığıdır. Hâkimin uyuşmazlığa ilişkin geçici hukukî kanaat bildirmesi, yargılama görevinin bir gereği olup, tek başına hâkimin reddi sebebi değildir. Reddi gerektiren durum, hâkimin görüşünün içeriğinden (hatalı, yerleşik içtihattan farklı) ziyade, o görüşü katı bir şekilde savunması ve yeni iddia/savunmalara kapalı olduğu izlenimini vermesidir. Özellikle hâkimin davayı aydınlatma ve sulhe teşvik ödevlerini yerine getirirken sergilediği aktif tutumun sınırları, tarafsızlığın ihlâlinde önem arz eder. Bu bağlamda, hâkimin zamanaşımı gibi def'î niteliği taşıyan haklarını tarafa hatırlatması, kural olarak tarafsızlığı zedeleyici bir ihsas-ı rey olarak kabul edilmeli; sulhe teşvik amacıyla davanın başarı ihtimaline dair geçici kanaat açıklaması tarafsızlık ilkesinin ihlâli olarak değerlendirilmemelidir. Hâkimin dava dışı hukukî görüş açıklamaları ise bilimsel çalışma gibi genel konularda yapıldığı sürece tarafsızlığı ihlâl etmeyeceği, ancak görülmekte olan davayla doğrudan bağlantı kuran kesin kanaat içeren açıklamalarının ise hâkimin reddi sebebi oluşturacağı söylenebilir.

Keywords

• İhsas-ı rey
• Hâkimin reddi
• Tarafsızlık
• Adil yargılanma hakkı
• Davayı aydınlatma ödevi
• Sulhe teşvik ödevi

Thoughts On The Recusal Of A Judge Due To Expressing An Opinion

Abstract

This study examines the impact of a judge’s expression of a legal opinion (expressing an opinion / ihsas-ı rey) on the principle of impartiality and the conditions under which this constitutes grounds for the recusal of a judge. The judge’s impartiality is a fundamental judicial guarantee. The assessment of whether impartiality has been violated rests not on whether the judge is biased, but on whether an objective impression capable of undermining impartiality is created from the perspective of a reasonable litigant. A judge’s disclosure of a provisional legal opinion is a requirement of the judicial function and is not, by itself, grounds for recusal. The situation warranting recusal is not the content of the judge’s opinion, but their rigid defense of that opinion, giving the impression that they are closed to new claims or defenses. The limits of this active stance are especially crucial when the judge fulfills the duty to clarify the facts and legal questions and the encouragement of settlement. In this context, while reminding a party of peremptory defenses like the statute of limitations (prescription) should generally be accepted law as an impartiality-violating expressing an opinion (ihsas-ı rey), disclosing a provisional assessment of the case’s success probability for the purpose of settlement should not violate impartiality. Furthermore, extra-judicial expressions of opinion, such as academic work, do not violate impartiality if they address general legal topics; however, the expression of a definitive opinion which is directly linked to the pending case constitutes grounds for the recusal of the judge.

Keywords

• Expressing an opinion
• Recusal of a judge
• Impartiality
• Right to a fair trial
• Duty to clarify the facts and legal questions
• Duty to encouragement of settlement

References

1. Akkan M, ‘Yargı Görevlileri’ iç Hakan Pekcanıtez, Muhammet Özekes, Mine Akkan, Hülya Taş Korkmaz, Cemil Simil ve Efe Dırenisa (edr), Pekcanıtez Usûl Medenî Usûl Hukuku, Cilt I (16. Bası, On İki Levha 2025). google scholar
2. Alangoya HY, Yıldırım MK ve Deren-Yıldırım N, Medenî Usul Hukuku Esasları (7. Baskı, Beta 2009). google scholar
3. Algan D, Medenî Usûl Hukukunda Sürpriz Karar Verme Yasağı (On İki Levha 2025). google scholar
4. Arslan R, Yılmaz E, Taşpınar Ayvaz S ve Hanağası E, Medenî Usul Hukuku (11. Baskı, Yetkin 2025). google scholar
5. Atalı M, ‘6754 Sayılı Bilirkişilik Kanunu ve Hukuki Konularda Bilirkişilik’ (2016) 65 (4) AÜHFD 3271-3282. google scholar
6. Atalı M, Ermenek İ ve Erdoğan E, Medenî Usûl Hukuku (8. Baskı, Yetkin 2025). google scholar
7. Ballon OJ, ‘§ 19’ iç Hans W. Fasching ve Andreas Konecny (edr), Kommentar zu den Zivilprozessgesetzen 1. Band EGJN und JN (3. Auflage, Manz 2013). google scholar
8. Belgesay MR, Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu Şerhi (Güven Basım 1939). google scholar

9. Bendtsen R, ‘§ 42’ iç Ingo Saenger (edr), Nomos Handkommentar Zivilprozessordnung (10. Auflage, Nomos 2023). google scholar
10. Berkin NM, Tatbikatçılara Medenî Usul Hukuku Rehberi (Filiz 1981). google scholar
11. Bork R, ‘Vorbemerkungen vor § 41’ iç Reinhard Bork ve Herberth Roth (edr), Stein/Jonas Kommentar zur Zivilprozessordnung, Band 1 (23. Auflage, Mohr Siebeck 2014). google scholar
12. Bork R, ‘§ 42’ iç Reinhard Bork ve Herberth Roth (edr), Stein/Jonas Kommentar zur Zivilprozessordnung, Band 1 (23. Auflage, Mohr Siebeck 2014). google scholar
13. Budak AC ve Karaaslan V, Medenî Usul Hukuku (8. Bası, Filiz 2024). google scholar
14. Çon Ö, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na Göre Hakimin Davaya Bakmaktan Yasaklılığı ve Reddi (Yetkin 2013). google scholar
15. Devellioğlu, F, Osmanlıca – Türkçe Ansiklopedik Lûgat (31. Baskı, Aydın Kitabevi 2015). google scholar
16. Dırenisa E, Medenî Yargılamada Ön İnceleme Aşaması (On İki Levha 2021). google scholar
17. Diggelmann P, ‘Art. 47’ iç Alexander Brunner, Ivo Schwander, Moritz Vischer (edr), Schweizerische Zivilprozessordnung Kommentar (3. Auflage, Dike Verlag 2025). google scholar
18. Ercan Özler M, Medeni Usul Hukukunda Maddi Hukuka İlişkin Savunma Vasıtaları (On İki Levha 2020). google scholar
19. Erdem M, ‘TBK m. 146-161 (Zamanaşımı)’ iç Turgut Öz, FarukAcar, Emre Gökyayla ve H. Murat Develioğlu (eds), İstanbul Şerhi Türk Borçlar Kanunu ve Yürürlük Kanunu, Cilt – 2,3 (Vedat 2019). google scholar
20. Erdönmez G ve Bolayır N, ‘Medenî Usûl Hukukuna Hâkim Olan İlkeler’ iç Hakan Pekcanıtez, Muhammet Özekes, Mine Akkan, Hülya Taş Korkmaz, Cemil Simil ve Efe Dırenisa (edr), Pekcanıtez Usûl Medenî Usûl Hukuku, Cilt II (16. Bası, On İki Levha 2025). google scholar
21. Gehri MA, ‘Art. 56’ iç Karl Spühler, Luca Tenchio ve Dominik Infanger (edr), Basler Kommentar Schweizerische Zivilprozessordnung (3. Auflage, Helbing Lichtenhahn 2017). google scholar
22. Gerdes C, Die Ablehnung wegen Besorgnis der Befangenheit aufgrund von Meinungsäußerungen des Richters (Peter Lang 1992). google scholar
23. Gerken U, ‘§ 42’ iç Rolf A. Schütze ve Martin Gebauer (edr), Wieczorek/Schütze Zivilprozessordnung und Nebengesetze, Band 1 (5. Auflage, De Gruyter 2020). google scholar
24. Gören Ülkü N, Medeni Yargılama Hukukunda Hakimin Reddi (Doktora Tezi 2013). google scholar
25. Graßnack C, ‘§ 42’ iç Hanns Prütting ve Markus Gehrlein (edr), Zivilprozessordnung Kommentar (12. Auflage, Luchterhand 2020). google scholar
26. Güleç Ş, Hâkimin Davayı Aydınlatma Ödevi (Seçkin 2021). google scholar
27. Gümüş MA, Borçlar Hukukunun Genel Hükümleri (Yetkin 2021). google scholar
28. Heinrich C, ‘§ 42’ iç Hans-Joachim Musielak ve Wolfgang Voit (edr), Zivilprozessordnung mit Gerichtsverfassungsgesetz Kommentar (22. Auflage, Verlag Franz Vahlen 2025). google scholar
29. Jauernig O ve Hess B, Zivilprozessrecht (30. Auflage, C.H.Beck 2011). google scholar
30. Karaaslan V, ‘Hâkimin Tarafsızlığı İlkesi ile Hâkimin Davayı Aydınlatma Ödevi Arasındaki İlişki’, S.D.Ü. Hukuk Fakültesi Dergisi MİHBİR (Özel Sayısı (2014) 4 (2) 97-130. google scholar
31. Karaaslan V, Medenî Usul Hukukunda Hâkimin Davayı Aydınlatma Ödevi (2. Baskı, Adalet 2019). google scholar
32. Karslı A, Medeni Muhakeme Hukuku (5. Baskı, Filiz 2020). google scholar
33. Kaplan MB, Sınaî Mülkiyet Kanunu’nda İhtiyatî Tedbirler (On İki Levha 2018). google scholar
34. Kern C, ‘§ 139’ iç Reinhard Bork ve Herberth Roth (edr), Stein/Jonas Kommentar zur Zivilprozessordnung, Band 2 (23. Auflage, Mohr Siebeck 2016). google scholar
35. Köroğlu A, Yargı Kararlarında Medenî Usûl Hukuku – Hâkimin Yasaklılığı, Reddi ve Sorumluluğu (HMK m. 34-39), C. II (Yetkin 2025). google scholar
36. Kuru B, Hukuk Muhakemeleri Usulü, Cilt: I (6. Baskı, Demir 2001). google scholar
37. Lüke W, Grundrisse des Rechts – Zivilprozessrecht I (11. Auflage, C.H.Beck 2020). google scholar
38. Meller-Hannich C, ‘Die Einrede der Verjährung’ (2005) JZ (13) 656-665. google scholar
39. Meriç N, ‘Hâkimin Davayı Aydınlatma Yükümlülüğü’ (2019) Özel Sayı (11) DEÜHFD 377-424. google scholar
40. Okur M, Hâkimin Sulhe Teşviki (Yetkin 2024). google scholar
41. Özçelik N, İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi İçtihadı Işığında Hâkim ve Savcıların İfade Özgürlüğü (On İki Levha 2024). google scholar
42. Özekes M ve Dırenisa E, ‘Ön İnceleme’ iç Hakan Pekcanıtez, Muhammet Özekes, Mine Akkan, Hülya Taş Korkmaz, Cemil Simil ve Efe Dırenisa (edr), Pekcanıtez Usûl Medenî Usûl Hukuku, Cilt II (16. Bası, On İki Levha 2025). google scholar
43. Özekes M, Medeni Usul Hukukunda Hukuki Dinlenilme Hakkı (Yetkin 2003). google scholar
44. Özkaya-Ferendeci HÖ, ‘Federal Alman Mahkemesi’nin Hâkimin Reddine İlişkin Güncel Kararlarının İncelenmesi’ TAÜHFD (2019) 1 (2) 225-244. google scholar
45. Pekcanıtez H, Atalay O ve Özekes M, Medenî Usûl Hukuku Ders Kitabı (13. Bası, On İki Levha 2025). google scholar
46. Postacıoğlu İE ve Altay S, Medenî Usûl Hukuku Dersleri (8. Bası, Vedat 2020). google scholar
47. Rosenberg L, Schwab KH ve Gottwald P, Zivilprozessrecht (18. Auflage, C.H.Beck 2018). google scholar
48. Rüetschi D, ‘Vorbemerkungen zu Art. 47–51’ iç Heinz Hausheer ve Hans Peter Walter (edr), Berner Kommentar Schweizerische Zivilprozessordnung, Band I: Art. 1-149 ZPO (Stämpfli 2012). google scholar
49. Schwab M, ‘Die Ablehnung eines Richters wegen wissenschaftlicher Stellungnahmen zu entscheidungsrelevanten Rechtsfragen’ (2019) JZ (2) 77-82. google scholar
50. Simil C, ‘Hâkimin Davayı Aydınlatma Ödevinin Sınırları’ (2014) Özel Sayı (16) DEÜHFD 1351-1376. google scholar
51. Smid S, ‘§ 139’ iç Rolf A. Schütze (edr), Wieczorek/Schütze Zivilprozessordnung und Nebengesetze, Band 3 (4. Auflage, De Gruyter 2013). google scholar
52. Stackmann N, ‘§ 42’, Thomas Rauscher ve Wolfgang Krüger (edr), Münchener Kommentar zur Zivilprozessordnung mit Gerichtsverfassungsgesetz und Nebengesetzen, Band 1 (7. Auflage, C.H.Beck 2025). google scholar
53. Stadler A, ‘§ 139’ iç Hans-Joachim Musielak ve Wolfgang Voit (edr), Zivilprozessordnung mit Gerichtsverfassungsgesetz Kommentar (22. Auflage, Verlag Franz Vahlen 2025). google scholar
54. Sutter-Somm T ve Seiler B, ‘Art. 47’ iç Thomas Sutter-Somm ve Benedikt Seiler (edr), Handkommentar zur Schweizerischen Zivilprozessordnung Art. 1-408 ZPO (Schulthess 2021). google scholar
55. Tanrıver S, Medenî Usûl Hukuku, Cilt I (6. Bası, Yetkin 2024). google scholar
56. Taubner H, Der befangene Zivilrichter (Hartung-Gorre 2005). google scholar
57. Tekinay SS, Akman S, Burcuoğlu H ve Altop A, Tekinay Borçlar Hukuku Genel Hükümler (7. Baskı, Filiz 1993). google scholar
58. Umar B, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi (2. Baskı, Yetkin 2014). google scholar
59. Üstündağ S, Medeni Yargılama Hukuku, Cilt I-II (7. Baskı, Nesil Matbaacılık 2000). google scholar
60. Vollkommer G, ‘§ 42’ iç Zöller Zivilprozessordnung (32. Auflage, Ottoschmidt 2018). google scholar
61. Vossler N, ‘§ 42’ iç Volkert Vorwerk ve Christian Wolf (edr), BeckOK ZPO (58. Edition Stand: 01.09.2025, C.H.Beck 2025). google scholar
62. Wassermann R, ‘§ 42’ iç Rudolf Wassermann (edr), Kommentar zur Zivilprozeßordnung (Luchterhand 1987). google scholar
63. Weber M, ‘Art. 47’ iç Karl Spühler, Luca Tenchio ve Dominik Infanger (edr), Basler Kommentar Schweizerische Zivilprozessordnung (3. Auflage, Helbing Lichtenhahn 2017). google scholar
64. Wöstmann H, ‘§ 139’ iç Ingo Saenger (edr), Nomos Handkommentar Zivilprozessordnung (10. Auflage, Nomos 2023). google scholar
65. Wullschleger S, ‘Vorbemerkungen zu den Art. 47–51’ iç Thomas Sutter-Somm, Cordula Lötscher, Christoph Leuenberger ve Benedikt Seiler (edr), Kommentar zur Schweizerischen Zivilprozessordnung (ZPO) Art. 1-218 ZPO (4. Auflage, Schulthess 2025). google scholar
66. Wullschleger S, ‘Art. 47’ iç Thomas Sutter-Somm, Cordula Lötscher, Christoph Leuenberger ve Benedikt Seiler (edr), Kommentar zur Schweizerischen Zivilprozessordnung (ZPO) Art. 1-218 ZPO (4. Auflage, Schulthess 2025). google scholar
67. Yılmaz E, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi, 2. Cilt (4. Baskı, Yetkin 2021). google scholar
68. https://www.lexpera.com.tr/ google scholar