Pandora’nın Kutusu Açılıyor Mu? Uluslararası İnsancıl Hukukun ve İnsan Haklarının Ağır İhlali Durumunda Devletlerin Yargı Bağışıklığı

Abstract

Devletlerin yargı bağışıklığına ilişkin kuralların kaynağı uluslararası teamül hukukudur. Devlet uygulamaları doğrultusunda sürekli gelişen bu alan periyodik kırılmalar yaşamaktadır. Uluslararası insancıl hukuku ve insan haklarını ağır şekilde ihlal eden fiillerden kaynaklanan zararların tazmini amacıyla ulusal mahkemelerde açılan davalarda, davalı devletin yargı bağışıklığına sahip olup olmaması konusu, bu kırılmanın önemli ama bir o kadar da ihtilaflı örneklerinden biridir. Uluslararası Adalet Divanı 2012 yılında vermiş olduğu kararda bu minvalde açılan tazminat davalarında davalı devletlere yargı bağışıklığı tanınmamasına dair bir uluslararası teamül kuralının henüz oluşmadığına hatta devletlerin yargı bağışıklığı kuralının usulî olduğu gerekçesiyle bu tür davaların usulden reddedilmesi gerektiğine hükmetmiştir. Bu karar literatürde çokça tartışılmış ve davayı kaybeden devlet—İtalya—tarafından da uzun yıllar uygulanmamıştır. Öte yandan, son dönemde, üç farklı kıtadan Brezilya, Güney Kore ve Ukrayna yüksek mahkemeleri, Divan'ın anılan kararının tam aksine bir tutum benimsemiş ve İtalya'nın başlattığı girişime katılmıştır. İlgili mahkemelerin gerekçeli kararları incelendiğinde, forum devletinde ciddi insancıl hukuk ve insan hakları ihlallerinden kaynaklanan tazminat davalarında, ihlallerin jus cogens niteliği ve bireylerin adalete erişim hakkı gibi ortak gerekçelerle davalı devletlere yargı bağışıklığı tanınmadığı görülmektedir. Ayrıca, karar veren hemen her mahkemenin, birbirlerine atıf yaparak ve birbirlerinin içtihatlarından yararlanarak normatif bir sinerji oluşturduğu değerlendirilmektedir. 2012 yılında Divan tarafından yeterli düzeyde devlet uygulamasının olmadığı gerekçesiyle henüz oluşmadığı tespit edilen bu kuralın bu yönde devlet uygulamaları ile beraber değişme ihtimali oldukça yüksektir. Yakın coğrafyasında çok sayıda insancıl hukuk ve ağır insan hakları ihlali yaşanan Türkiye'de de henüz gelişim aşamasında bulunan bu konunun titizlikle tartışılması ve devletin meseleye ilişkin somut bir tutum belirlemesi önem arz etmektedir.

Keywords

• Devletlerin Yargı Bağışıklığı
• Uluslararası Teamül Hukuku
• Devlet Uygulamaları
• Uluslararası İnsancıl Hukuk
• İnsan Hakları İhlalleri

Is Pandora’s Box About to Open? State Immunity in Cases of Grave Violations of International Humanitarian Law and Human Rights

Abstract

The rules of state immunity originate in customary international law. Constantly evolving in line with state practices, they have undergone periodic turning points. In civil claims brought before national courts to seek compensation for harms resulting from serious violations of international humanitarian law and human rights, the question of whether the respondent state enjoys immunity constitutes a significant but highly contested example. In its 2012 judgment, the International Court of Justice ("ICJ") held that no rule of customary international law had yet been established exempting respondent states from immunity in such claims, and that, because immunity is inherently procedural, such cases must be dismissed on procedural grounds. This decision has sparked extensive scholarly debate and remained unimplemented for years by the losing state, Italy. In recent years, the high courts of three different states from three continents, namely Brazil, South Korea and Ukraine, have adopted a stance directly contrary to that of the ICJ's decision and have thereby joined the initiative launched by Italy. An examination of these courts' reasoned judgments shows that, they all denied defendant states immunity based on common grounds such as the jus cogens nature of the violations and individuals' right of access to justice. Moreover, virtually all of these courts are seen to have created a normative synergy by citing and drawing upon each other's jurisprudence. The ICJ's ruling in 2012, which had not yet crystallized due to an insufficient level of state practice, is now highly likely to be revisited with the growth of such state practices. Given Türkiye's proximity to regions marked by grave violations of humanitarian and human rights law, this evolving issue warrants careful debate, and the State would benefit from articulating a clear position.

Keywords

• State Immunity
• Customary International Law
• State Practices
• International Humanitarian Law
• Human Rights Violations

References

1. 'ABD 1 Dolarlık Tazminatı 1 Yıl Sonra İhtarla Ödedi' Hürriyet Gazetesi (20 February 2007) Erişim Tarihi 19 Ağustos 2025. google scholar
2. Acer Y ve Kaya İ, Uluslararası Hukuk Temel Ders Kitabı (İngilizce Özetli) (14. Baskı, Seçkin Yayıncılık 2024). google scholar
3. Afacan AN, Uluslararası Hukukun Emredici Normları (1. Baskı, On İki Levha Yayıncılık 2023). google scholar
4. Akkutay BL, 'Devletin Jus Cogens Normlara Aykırı Fiillerinden Dolayı Hukuki Yargı Bağışıklığı' (2014) 113 Türkiye Barolar Birliği Dergisi 99-125. google scholar
5. Aksar Y, Uluslararası Ceza Hukuku (1. Baskı, Seçkin Yayıncılık 2022). google scholar
6. Arsava AF, 'Yabancı Mahkeme Kararlarının İcrası ve Devletlerin Yargı Bağışıklığı' (2012) 1(8) Türkiye Adalet Akademisi Dergisi 1-20. google scholar
7. ——, 'Uluslararası Suçlar–Devletlerin Bağışıklığı' (2020) 43 Türkiye Adalet Akademisi Dergisi 35-48. google scholar
8. Arun Kumar Bhattacharya v State Bank of India No 22‑2734 (7th Cir, 2023). google scholar

9. Aybay R, 'Yargıtay İçtihatlarına Göre Yabancı Devletin Yargı Bağışıklığı' (2007) 20(72) Türkiye Barolar Birliği Dergisi 109-120. google scholar
10. Ayhan H, Uluslararası Yargı (Adalet Yayınevi 2023). google scholar
11. Badanova I, 'Jurisdictional Immunities v Grave Crimes: Reflections on New Developments from Ukraine' (EJIL: Talk!, 8 September 2022) Erişim Tarihi 18 Ağustos 2025. google scholar
12. Baek B-S ve Ahn H, 'Korean Judicial Decisions-Major Decisions in 2021' (2022) 10(1) Korean Journal of International and Comparative Law 119-125. google scholar
13. ——, 'Korean Judicial Decisions-Major Decisions in 2023' (2024) 12 (1) Korean Journal of International and Comparative Law 134-142. google scholar
14. Barış Z, 'Kayseri'de Bir Mahkemeden İsrail'e Mavi Marmara Mahkumiyeti' (CNN TÜRK, 25 Aralık 2015) Erişim Tarihi 19 Ağustos 2025. google scholar
15. Benkharbouche v Secretary of State for Foreign and Commonwealth Affairs; Secretary of State for Foreign and Commonwealth Affairs and Libya v Janah [2017] UKSC 62. google scholar
16. Birleşmiş Milletler, Devletlerin ve Mallarının Yargısal Bağışıklıklarına Dair Sözleşme (2 Aralık 2004, henüz yürürlüğe girmemiştir), BM Genel Kurulu Kararı 59/38, Erişim Tarihi 14 Temmuz 2025. google scholar
17. Birleşmiş Milletler Şartı, 1 UNTS XVI. 1945. google scholar
18. Chang-Rok K, 'Korea's Court Denies Japan's State Immunity Again' (2024) 22(1) Asia-Pacific Journal: Japan Focus 1-7. google scholar
19. 'Chart of Signatures and Ratifications of European Convention on State Immunity (ETS No. 074), Status as of 24/07/2025' (Treaty Office Council of Europe) Erişim Tarihi 24 Temmuz 2025 google scholar
20. Colares JF ve Durmuş MT, Restructuring Trade Agreements (Wolters Kluver 2021). google scholar
21. 'Compensation for Ukraine: Results of the Third Year of Work on Creating Compensation Mechanisms' (Dnistrianskyi Center) Erişim Tarihi 18 Ağustos 2025. google scholar
22. Constitution of the Federative Republic of Brazil 1988, Erişim Tarihi 17 Ağustos 2025. google scholar
23. Corfu Channel (United Kingdom v Albania) (Merits) [1949] ICJ Rep 4. google scholar
24. Doğan İ, Devletler Hukuku (4. Baskı, Astana Yayınları 2020). google scholar
25. Drachsler LM, 'Some Observations on the Current Status of the Tate Letter' (1960) 54 American Journal of International Law 790-800. google scholar
26. Erdoğan E, 'Yabancı Devletin Yargı Bağışıklığının Sınırları Hakkında Güncel Sorunlar ve Terör Suçları Açısından Yargı Bağışıklığı' (2016) 65(4) Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 3375-3391. google scholar
27. Erkiner HH ve Tezel A, 'Uluslararası Teamül Hukuku Kurallarının Varlığının ve Değişiminin Tespiti' (2022) 28(2) Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 662-693. google scholar
28. Esen E ve Avşar M, Private International Law in Türkiye (Istanbul University Press 2024). google scholar
29. Facchinetti A, 'State Immunity from Civil Jurisdiction in Transboundary Environmental Litigations' (2023) 3(2) Italian Review of International and Comparative Law 430-447. google scholar
30. Filho EC de M, 'Karla Christina Azeredo Venâncio Da Costa and Others v. Federal Republic of Germany' (2023) 117(2) American Journal of International Law 309-315. google scholar
31. Gadkari A, 'The Curious Case of Changri-La and Jurisdictional Immunities' (2022) Hidayatullah National Law University Student Review 1-7 < https://pure.jgu.edu.in/id/eprint/4326/> Erişim Tarihi 16 Ağustos 2025. google scholar
32. Gertik M, 'An Analysis of the Concept of Head of State Immunity in the Post-Westphalian World Order' (2023) 25 Law and Justice Review 107-136. google scholar
33. Gökçe Y, 'Mutlak Yargı Bağışıklığından Sınırlı Yargı Bağışıklığına Geçiş Trendi, İş Hukukundan Doğan Uyuşmazlıklarda Yargı Bağışıklığı Ve Ülkemizdeki Durum' (2014) 18 Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 91-112. google scholar
34. Hafner G, 'Historical Background to the Convention' iç Roger O'Keefe ve Christian J Tams (edr), The United Nations Convention on Jurisdictional Immunities of States and Their Property: A Commentary (Oxford University Press 2013). google scholar
35. Higgins R, 'Recent Developments in the Law of Sovereign Immunity in the United Kingdom' (1977) 71(3) American Journal of International Law 423-437. google scholar
36. Horodyskyy I, 'Decisions Without Enforcement: Ukrainian Judiciary and Compensation for War Damages' (Just Security, 21 February 2024) Erişim Tarihi 18 Ağustos 2025. google scholar
37. International Law Commission, 'Report of the International Law Commission on the Work of Its Seventy-First Session (29 April–7 June and 8 July–9 August 2019)' UN Doc A/74/10, Yearbook of the International Law Commission 2019 Erişim Tarihi 16 Temmuz 2025. google scholar
38. Janig P, 'State Immunity from Non-Judicial Measures of Constraint' (2025) 74(1) International & Comparative Law Quarterly 179-204. google scholar
39. Ji X, 'A Tale of Two Immunities: The Ongoing Transition from Absolute to Restrictive Sovereign Immunity in China' (2024) 32(1) Asia Pacific Law Review 23-40. google scholar
40. 'Judge Antonio Augusto Cançado Trindade, Biography' (United Nations, Audiovisual Library of International Law) Erişim Tarihi 16 Temmuz 2025. google scholar
41. Judgement of the Italian Constitutional Court, No 238, 2014, Erişim Tarihi 19 Eylül 2025. google scholar
42. Jurisdictional Immunities of the State, Dissenting Opinion of Judge Ad Hoc Gaja (International Court of Justice) Erişim Tarihi 20 Temmuz 2025. google scholar
43. Jurisdictional Immunities of the State, Dissenting Opinion of Judge Cançado Trindade (International Court of Justice) Erişim Tarihi 20 Temmuz 2025. google scholar
44. Jurisdictional Immunities of the State, Dissenting Opinion of Judge Yusuf (International Court of Justice) paras Erişim Tarihi 20 Temmuz 2025. google scholar
45. Jurisdictional Immunities of the State (Germany v Italy : Greece intervening), Judgment, [2012] ICJ Rep p 99. google scholar
46. Kamminga MT, 'Confiscating Russia's Frozen Central Bank Assets: A Permissible Third-Party Countermeasure?' (2023) 70(1) Netherlands International Law Review 1-17. google scholar
47. Karnaukh B, 'Territorial Tort Exception? The Ukrainian Supreme Court Held That the Russian Federation Could Not Plead Immunity with Regard to Tort Claims Brought by the Victims of the Russia-Ukraine War' (2022) 3(15) Access to Justice in Eastern Europe 165. google scholar
48. Kaya İ, 'Uluslararası Hukukta Devlet Bağışıklığı ve JASTA' (2017) 2(2) İstanbul Medeniyet Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 9-27. google scholar
49. Keitner C, 'Sovereign Immunity and Reparations in Ukraine' (Just Security, 21 February 2024) Erişim Tarihi 18 Ağustos 2025. google scholar Kostruba A, Tort Law of Ukraine: Key Points (Cambridge Scholars Publishing 2025). google scholar
50. Kuchmiienko O ve Pasichnyk V, 'How Can Ukrainian Judgments Recovering War-Related Damages From Russia Be Enforced Abroad?' (American Review of International Arbitration) Erişim Tarihi 19 Ağustos 2025. google scholar
51. Lee S, 'Korean Judicial Decision: Seoul Central District Court, The 34th Civil Division, Judgment Case 2015 Ga-Hap 13718 Compensation for Damages (Others) “Forced Laborer” (July 6, 2021)' (2023) 11(1) Korean Journal of International and Comparative Law 108-137. google scholar
52. ——, 'Korean Judicial Decision-Seoul Central District Court, 15th Civil Chamber, Judgment, Case No. 2016GaHap580239 [Damages (Others)] Re Comfort Women Victims (April 21, 2021)' (2023) 11(1) Korean Journal of International and Comperative Law 27-102. google scholar
53. Lee S ve Lee S, 'Korean Judicial Decision-Seoul Central District Court, The 34th Civil Chamber, Judgment Case 2016 Ga-Hap 505092 Compensation for Damages (Others)' (2022) 10(1) Korean Journal of International and Comperative Law 81-118. google scholar
54. Liakopoulos D, 'State Immunity and Inter-State Negotiations on Korean Comfort Women' (2022) 19(4) Indonesian Journal of International Law 599-618. google scholar
55. Lima LC ve Saliba AT, 'The Law of State Immunity before the Brazilian Supreme Court: What Is at Stake with the “Changri-La” Case?' (2021) 18(1) Brazilian Journal of International Law (Revista de Direito Internacional) 53-58. google scholar
56. Longobardo M ve Violi F, 'Access to Justice for Atrocities in the Comparison of Land-Mark Cases on State Immunity in Brazil and Italy' (2025) 29(4) International Journal of Human Rights 713-735. google scholar
57. Mandell D, 'Another Blow to the Sovereign Shield: South Korean Court Rejects Japan's Sovereign Immunity Defense in “Comfort Women"' (2024) 28(5) American Society of International Law Insights 1-7. google scholar
58. Marasinghe L, 'The Modern Law of Sovereign Immunity' (1991) 54(5) The Modern Law Review 664-684. google scholar
59. McCann FD, 'Brazil and World War II The Forgotten Ally. What Did You Do in the War, Zé Carioca' (1995) 6(2) Estudios Interdisciplinarios de América Latina y el Caribe 35-70. google scholar
60. Militarv and Puramilitary Activities in and aginst Nicaragua (Nicaragua v United States of America) (Merits), [1986] ICJ Rep 14. google scholar
61. 'Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun Tasarısının Danışma Meclisince Kabul Olunan Metni ve Millî Güvenlik Konseyi Adalet Komisyonu Raporu. (D. Meclisi : 1/5; M. G. Konseyi : 1/367)' Erişim Tarihi 9 Eylül 2025 google scholar
62. Nagan W ve Root J, 'The Emerging Restrictions on Sovereign Immunity: Peremptory Norms of International Law, the U.N. Charter, and the Application of Modern Communications Theory' (2013) 38(2) North Carolina Journal of International Law and Commercial Regulation 375-471. google scholar
63. Niehuss JM, 'International Law-Soverign Immunity-The First Decade of the Tate Letter Policy' (1962) 60(8) Michigan Law Review 1142-1153. google scholar
64. Nomer E, 'Devletlerin Kaza Muafiyeti' (1969) 35(1-4) İstanbul Hukuk Mecmuası 471-495. google scholar
65. O'Keefe R, 'The Restatement of Foreign Sovereign Immunity: Tutto Il Mondo è Paese' (2021) 32(4) European Journal of International Law 1483-1499. google scholar
66. ——, 'European Convention on State Immunity (1972)' (Oxford Public International Law) Erişim Tarihi 16 Temmuz 2025 google scholar
67. Onishchenko N ve Diğerleri, 'Judicial and Extrajudicial Proceedings to Compensate for Damages Caused by Armed Conflicts: Experience of Ukraine' (2023) 15(3) Lex Humana 522-537. google scholar
68. 'Organization of American States: Inter—American Draft Convention on Jurisdictional Immunity of States' (1983) 22 International Legal Materials 292 google scholar
69. Özman MA, 'Devletlerin Egemenliği ve Milletlerarası Teşekküller' (1964) 21(1) Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 53-121. google scholar
70. Pavoni R, 'Germany versus Italy Reloaded: Whither a Human Rights Limitation to State Immunity?' (2022) 94 Questions of International Law (zoom-in) 19-40. google scholar
71. Pazarcı H, Uluslararası Hukuk Dersleri, 2. Kitap (Gözden Geçirilmiş 11. Baskı, Turhan Kitabevi 2017). google scholar
72. Philippa Webb, The United Nations Convention on Jurisdictional Immunities of States and Their Property (United Nations Audiovisual Library of International Law 2019) 1–2 erişim tarihi: 6 Mart 2026. google scholar
73. Pinelli C, 'Decision No. 238/2014 of the Constitutional Court: Between Undue Fiction and Respect for Constitutional Principles' (2015) II Questions of International Law (zoom-out) 33-41. google scholar
74. 'Press Release, Germany Institutes Proceedings Against Italy for Allegedly Failing to Respect Its Jurisdictional Immunity as a Sovereign State' (International Court of Justice, 29 April 2022) Erişim Tarihi 27 Temmuz 2025. google scholar
75. 'Press Release, Questions of Jurisdictional Immunities of the State and Measures of Constraint against State-Owned Property (Germany v. Italy), The Court Suspends the Proceedings in the Case Pending Notification from One of the Parties' (International Court of Justice) Erişim Tarihi 27 Temmuz 2025. google scholar
76. Reish A, 'The Status of State Trading Entities in France' (1972) 37(4) Law and Contemporary Problems 571-585. google scholar
77. Republic of Austria v Altmann 541 US 677 (2003). google scholar
78. Resolution of the Supreme Court of Ukraine, Case No308/9708/19, 2022 Erişim Tarihi 18 Ağustos 2025. google scholar
79. Schooner Exchange v McFaddon [1812] 11 US (7 Cranch) 116. google scholar
80. Souresh A, 'Jurisdictional Immunities of the State: Why the ICJ Got It Wrong' (2017) 9(2) European Journal of Legal Studies 15-35. google scholar
81. Stewart D, 'The Immunity of State Officials Under the UN Convention on Jurisdictional Immunities of States and Their Property' (2011) 44(4) Vanderbilt Journal of Transnational Law 1047-1071. google scholar
82. Sur M, Uluslararası Hukukun Esasları (Gözden Geçirilmiş 17. Baskı, Beta Basımevi 2024). google scholar
83. 'The Porto Alexandre' (1920) 14(1-2) American Journal of International Law 273-276. google scholar
84. 'The Appellate Judgement of a Case brought by Victims of Japanese Military “Comfort Women” Against Japan, 23 November 2023, Seoul High Court, the 33rd Civil Chamber, (Korean, English), The Korean Council - Updates' (6 March 2024) Erişim Tarihi 8 Ağustos 2025. google scholar
85. The Charkieh [1873] LR 4 A. & E. 59 (High Court of Admiralty). google scholar
86. The Parlement Belge [1880] 1878. O 60, 197 (Court of Appeal). google scholar
87. The Porto Alexandre [1919] Court of Appeal No 1315. google scholar
88. 'The Supreme Court of Justice Reiterated Its Legal Position on the Absence of Judicial Immunity in Russia, Providing Additional Arguments' (Supreme Court of Ukraine, 9 June 2022) Erişim Tarihi 18 Ağustos 2025. google scholar
89. Türkiye Cumhuriyeti ile İsrail Devleti Arasında Tazminata İlişkin Usul Anlaşması'nın Onaylandığına Dair 2016/9145 Sayılı Bakanlar Kurulu Kararı, 9 Eylül 2016 Tarihli ve 29826 Sayılı Resmî Gazete Erişim Tarihi 19 Ağustos 2025. google scholar
90. Tütüncü AN, Arıkoğlu E, Akün VN ve Başkaracaoğlu E, Milletlerarası Hukuk (Güncellenmiş 2. Baskı, Beta Yayınları 2019). google scholar
91. 'Ukrainian Courts can Render a Large Number of Judgments on Compensation for Damage Caused by the Aggressor Atate, but the Path to their Enforcement is not Easy' (Supreme Court of Ukraine, 1 June 2024) Erişim Tarihi 18 Ağustos 2025. google scholar
92. Uluslararası Adalet Divanı Statüsü (26 Haziran 1945'te kabul edilmiştir, 24 Ekim 1945 tarihinde yürürlüğe girmiştir), 33 UNTS 993. google scholar
93. 'United Nations Treaty Collection, United Nations Convention on Jurisdictional Immunities of States and Their Property, Status as at: 20-08-2025' Erişim Tarihi 20 Ağustos 2025. google scholar
94. 'Yargı Muafiyetine İlişkin Mahkeme Kararları, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Milletlerarası Özel Hukuk' (2016) Erişim Tarihi 16 Temmuz 2025. google scholar
95. Walton B A, 'Immunities' iç Sué González Hauck, Raffaela Kunz ve Max Milas (edr), Public International Law: A Multi-Perspective Approach (Routledge 2024). google scholar
96. Yoko K, 'Regarding the Judgment of the Seoul High Court of the Republic of Korea in the Lawsuit Filed by Former Comfort Women and Others (Ministry of Foreign Affairs of Japan, 2023) Erişim Tarihi 8 Ağustos 2025. google scholar