Hz. Peygamber’in Kur’ân Muallimliğine Pedagojik Yaklaşımlar

Abstract

İslâm’ın doğru bir şekilde anlaşılması ve yaşanabilmesi, her şeyden önce onun kurucu metni olan Kur’ân-ı Kerîm’in öğrenilmesini ve başkalarına öğretilmesini gerekli kılar. Bu sebeple Kur’ân’ı öğrenme ve öğretme faaliyeti, Müslümanlar tarafından her dönemde temel bir sorumluluk olarak görülmüştür. Kur’ân öğretimi sürecini fiilen başlatan ilk kişi Hz. Peygamber’dir (s.a.v.). O, vahyin ilk muhatabı olarak Kur’ân’ın hem okunuş biçimlerini hem de anlam dünyasını sahâbeye öğretmiş; bu öğretimi bizzat uygulamalarıyla desteklemiştir. Hz. Peygamber (s.a.v.), Kur’ân öğretimini çarşı, pazar, Kâbe ve çevresi gibi kamusal alanlarda sürdürdüğü gibi Medine’de inşa ettiği Suffa’da daha sistemli bir eğitim faaliyeti yürütmüş; böylece Kur’ân öğretiminde yaygın ve örgün eğitimi birlikte gerçekleştirmiştir. Bu makalede, Hz. Peygamber’in (s.a.v.) Kur’ân öğretiminde benimsediği pedagojik ilke ve yöntemlerin tespit edilmesi ve bunların günümüz Kur’ân öğreticilerine rehberlik edecek yönlerinin ortaya konulması amaçlanmaktadır. Çalışma, İslâm eğitim tarihinin farklı dönemlerini ele almaktan ziyade, Hz. Peygamber’in (s.a.v.) Kur’ân öğretimine ilişkin ilke ve uygulamalarıyla sınırlıdır. Literatürde Hz. Peygamber’in eğitimci kimliğini ele alan çalışmalar bulunmakla birlikte, Kur’ân öğretimini pedagojik ilkeler bağlamında inceleyen araştırmaların sınırlı olduğu görülmektedir. Bu çalışma, söz konusu eksikliğin giderilmesine katkı sunmayı hedeflemektedir. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi ve içerik analizi kullanılmıştır. Bu kapsamda klasik ve modern kaynaklar incelenmiş; elde edilen veriler pedagojik ilkeler doğrultusunda analiz edilmiştir. Giriş ve sonuç bölümleri dışında makale üç ana bölümden oluşmaktadır. Bunlar Hz. Peygamber’in (s.a.v.) Kur’ân öğretiminde dikkate aldığı ilke ve uygulamalar; “Güzel ve Doğru Okuma (Hüsn-ü Tilâvet)”, “Bilişsel Süreçler” ve “Fiziksel Koşullar” başlıkları altında ele alınmıştır. Araştırma sonucunda Hz. Peygamber’in (s.a.v.) Kur’ân’ı güzel ve doğru okumaya büyük önem verdiği, öğretimde lafız-mana bütünlüğünü gözettiği, Kur’ân’ın ehil kişilerden öğrenilmesini öncelediği, tekrar yoluyla unutmayı önlemeye çalıştığı ve öğrenilen Kur’ân’ın başkalarına öğretilmesini özellikle teşvik ettiği tespit edilmiştir. Ayrıca muhatabı gözetme, teşvik etme, dikkat çekme, ölçülülük ve uygun öğrenme ortamı oluşturma gibi pedagojik ilkeleri uyguladığı görülmüştür. Bu ilke ve uygulamalar, günümüz Kur’ân öğreticileri için Kur’ân öğretim sürecine ve karşılaşılan problemlere yönelik önemli bir rehber niteliği taşımaktadır.

Keywords

• Kur’ân-ı Kerîm
• Kırâat
• Hz. Peygamber
• Eğitim-Öğretim
• Pedagoji

Pedagogical Approaches to the Prophet’s Teaching of the Qur’an

Abstract

A proper understanding and practice of Islam primarily require learning and teaching its foundational text, the Qur’an. For this reason, the act of learning and teaching the Qur’an has been regarded as a fundamental responsibility by Muslims throughout history. The first person to actively initiate the teaching of the Qur’an was the Prophet Muhammad (peace be upon him). As the first recipient of revelation, he taught his Companions both the correct modes of Qur’anic recitation and its meanings, reinforcing this instruction through his own practice. The Prophet continued Qur’anic instruction not only in public spaces such as markets, fairs, and the surroundings of the Kaaba, but also in the Suffa he established in Medina, where more systematic educational activities were carried out. In this way, he combined non-formal and formal educational practices within the process of Qur’anic teaching. This article aims to identify the pedagogical principles and methods employed by the Prophet Muhammad (peace be upon him) in teaching the Qur’an and to highlight the aspects of these principles that may guide contemporary Qur’an teachers. Rather than addressing different periods of Islamic educational history, the study is limited to the principles and practices of the Prophet’s Qur’anic teaching. Although there are numerous studies focusing on the Prophet’s role as an educator, research that examines his Qur’anic teaching within a pedagogical framework remains limited. This study seeks to contribute to filling that gap. The research employs qualitative methods, specifically document analysis and content analysis. Classical and modern sources were examined, and the data obtained were analyzed in light of pedagogical principles. Apart from the introduction and conclusion, the article consists of three main sections. These sections address the principles and practices observed by the Prophet Muhammad (peace be upon him) in Qur’anic teaching under the headings of “Beautiful and Correct Recitation (Ḥusn al-Tilāwa),” “Cognitive Processes,” and “Physical Conditions.” The findings reveal that the Prophet Muhammad (peace be upon him) attached great importance to the beautiful and accurate recitation of the Qur’an, emphasized the integrity of wording and meaning in teaching, prioritized learning from qualified and competent instructors, made deliberate efforts to prevent forgetfulness through repetition, and strongly encouraged those who learned the Qur’an to teach it to others. Moreover, he implemented key pedagogical principles such as considering learners’ individual conditions, motivating and encouraging students, drawing attention, maintaining moderation, and ensuring appropriate learning environments. These principles and practices constitute an important guide for contemporary Qur’an teachers in addressing both the instructional process of Qur’anic education and the challenges encountered therein.

Keywords

• Qurʾān
• Qirāʾāt
• Prophet Muhammad
• Education-Teaching
• Pedagogic

References

1. Akkuş, Ülkü. “Müziğin İnsan Sağlığı Üzerindeki Yeri ve Önemi”. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi 1 (2007), 98-103.
2. Algül, Hüseyin. “Mus‘ab b. Umeyr”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 31/226-227. Ankara: TDV Yay., 2020.
3. Alkan, Cevat. Eğitim Ortamları. Ankara: Ankara Üniversitesi Eğitim Fakültesi Yayınları, 1979.
4. Askalânî, İbn Hacer Ahmed b. Ali. Fetḥu’l-bârî Şerḥu Ṣaḥîḥi’l-Buḫârî. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî-Muhibbüddin el-Hatîb. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1379 h.
5. Ausubel, David P. Educational Psychology: A Cognitive View. New York: Holt, Rinehart and Winston, 1968.
6. Ausubel, David P. The Psychology of Meaningful Verbal Learning. New York: Grune-Stratton, 1963.
7. Ayata, Ebru Ayata-Cihat Taşkın. “Müziğin Beynin Bilişsel Fonksiyonlarına Olan Etkisi”. İTÜ Dergisi Sosyal Bilimler 5/2 (2008), 13-22.
8. Aydemir, Abdullah. “Abese Sûresi”. TDV İslâm Ansiklopedisi 1/305-306. İstanbul: TDV Yay., 1988.

9. Aydın, M. Zeki. Din Öğretiminde Yöntemler. Ankara: TİDEF Yayınları, 2005.
10. Bakırcı, Fetullah. Kur’ân Kıraatinde Fem-i Muhsin Kavramı. İstanbul: Sabahattin Zaim Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2001.
11. Balcı, Murat. Otel İşletmelerinde Mentorluk Uygulamaları Üzerine Bir Araştırma. Çanakkale: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
12. Başar, Hüseyin. Sınıf Yönetimi. Ankara: Pegem Yayınları, 2001.
13. Başkurt, İrfan. “İslam Eğitimine Dair Bazı Temel İlkeler”. Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 9 (2002), 89-111.
14. Bayraklı, Bayraktar. İslam’da Eğitim. İstanbul: İFAV Yayınları, 1997.
15. Belâzûrî, Ahmed b. Yahyâ. Ensâbü’l-eşrâf. thk. Süheyl Zekkar. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1996.
16. Bigiyef, Musa Carullah. Târîhu’l-Kur’ân ve’l-mesâhif. B.y.y: el-Matba‘atü’l-İslâmiyye, 1323 h.
17. Bilen, Mürüvvet. Plandan Uygulamaya Öğretim. Ankara: Anı Yayıncılık, 1999.
18. Buhârî, Ebû Abdullâh Muhammed b. İsmâîl el-Buharî. el-Câmi‘u’s-sahîh. thk. Muhammed Züheyr b. Nâsır. B.y.y: Dâru’n-Necât, h. 1422.
19. Câhız, Ebû Osmân Amr b. Bahr b. Mahbûb. el-Beyân ve’t-tebyîn. Beyrut: Dâr-u Mektebetü’l-Hilâl, 1408 h.
20. Câhız. Ebû Osmân Amr b. Bahr b. Mahbûb. Kitâbü’l-Hayavân. thk. Abdüsselam Muhammed Hârûn. Mısır: Mektebet-ü Mustafa el-Bâbi’l-Halebî, ts.
21. Cebeci, Suat. Din Eğitimi Bilimi ve Türkiye’de Din Eğitimi. İstanbul: Akçağ Yayınları, 2005.
22. Coşkun, Muhammed. “Kur’ân’ı İndirildiği Gibi Okumak: Tilâvet Üslûbunun Aslî Kaynağı Üzerine”. Diyanet İlmî Dergi 59 (2023), 781-816.
23. Cüceloğlu, Doğan. İnsan ve Davranışı. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2014.
24. Çağrıcı, Mustafa. “İtidal”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 23/456-457. İstanbul: TDV Yay., 2001.
25. Çelikkol, Özlem. Kelime Kazanımında Müziğin Etkisi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
26. Çetin, Abdurrahman. Kur’ân İlimleri ve Kur’ân’ı Kerim Tarihi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1982.
27. Çuhadar, Ç. Hakan. “Müziksel Zekâ”. Ç.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 26/3 (2017), 1-12.
28. Dağdeviren, Alican. “Kur’ân-ı Kerîm’i Literal Okumanın Değeri”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19/35 (2017), 151-168.
29. Demir, Ömer. “Kur’ân Öğretiminde Temel Boyutlar”. EKEV Akademi Dergisi 21/72 (2017), 263-290.
30. Demirci, Muhsin. Kur’an Tarihi. İstanbul: İFAV Yayınları, 2010.
31. Diyanet İşleri Başkanlığı. Eğitim Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Kur’ân’ı Anlama Temel Öğretim Programı. Ankara: y.y., 2021.
32. Durmuş, Zülfikar. “Ayetlerin Eğitsel İlkeler Yönüyle Yorumlanması”. Kuram ve Eylem Yönüyle Din Eğitiminin Teolojik ve Felsefi Temelleri Sempozyumu Bildiri Kitabı. Konya: Konya İlahiyat Derneği Yayınları, 2009.
33. Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş‘as es-Sicistânî. es-Sünen. thk. Muhammed Muhyiddîn. Beyrut: Mektebetü’l-‘Asriyye, ts.
34. Ece, Abdurrahman. “Hadisler Bağlamında Hz. Peygamber’in Eğitim ve Öğretim Metodu”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/10 (2019), 291-314.
35. Ege, Remziye. “Din Hizmetlerinde İletişim”. Din Hizmetlerinde Rehberlik ve İletişim. ed. Recai Doğan-Remziye Ege. Ankara: Grafiker Yayınları, 2015.
36. Engin, Ali Osman-Mustafa Calapoğlu-Sibel Gürbüzoğlu. “Uzun Süreli Bellek ve Öğrenme”. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 1/2 (2008),  251 262.
37. Erul, Bünyamin. “Übey b. Ka‘b”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 42/272-274. Ankara: TDV Yay., 2012.
38. Eyüpoğlu, Osman-Murat Yıldız. “Kur’ân’ı Anlamaya Yönelik Literal ve Kültürel Yaklaşımların Sosyal Değişmeye Uyum Açısından İşlevselliği”. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi 5/3 (2016), 163-198.
39. Fersahoğlu, Yaşar. Kur’ân’da Zihin Eğitimi. İstanbul: Marifet Yayınları, 1998.
40. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Ahmed. İhyâü ‘ulûmi’d-dîn. thk. Abdü’l-Mutî‘ Emin Kalacı. Beyrut: Dâru’s-Sadr, 2004.
41. Gökdemir, Ahmet. Ali b. Süleyman el-Mansûrî ve Meşhur Mısır Tariki Kurrâları. Yalova: Yalova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2017.
42. Gündüz, Mehmet Salih. “Mus’ab b. Umeyr’in Hayatı, Kişiliği ve İslam Tarihindeki Yeri”. Siirt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/1 (2017), 107-141.
43. Günkör, Cumhur. Öğretim Elemanlarının Sosyal Sermaye ve Eğitim Ortamına İlişkin Algıları: Gazi Eğitim Fakültesi Örneği. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.
44. Hamidullah, Muhammed. İslâm Peygamberi. çev. Salih Tuğ. Ankara: Yeni Şafak Kültür Yayınları, 2003.
45. Hamidullah, Muhammed. Kur’ân-ı Kerim Tarihi. çev. Salih Tuğ. İstanbul: Beyan Yayınları, 2010.
46. Hasan, Ömer Halis. “Kur’ân-ı Kerîm Öğretimi”. çev. Yusuf Alemdar. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (2004), 261-291.
47. Idrız, Mesut. “İslâm Eğitim Yaşamında İcazet Geleneği”. Değerler Eğitimi Dergisi 1/3 (2003), 169-188.
48. İbn Mâce, Ebû Abdillah Muhammed b. Yezîd. Sünen-i İbn Mâce. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2008.
49. İbn Miskeveyh, Ebû Alî Ahmed b. Muhammed. Tehzibü’l-ahlâk ve tathîru’l-a‘rak. Kum: Bîdar, 1371 h.
50. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Muhammed b. Muhammed b. Yûsuf. en-Neşr fi’l-kırââti’l-‘aşr. thk. Ali Muhammed ed-Dabbâ‘. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, ts.
51. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen Ali. Üsdü’l-gâbe fî ma‘rifeti’s-Sahâbe. thk. Halil Me’mûn. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1997.
52. İhvân-ı Safâ. Resâilu İhvâni’s- Safâ ve hullân’il-vefâ. nşr. Butrus el-Bustânî. Beyrut: Dâru’s-Sadr, ts.
53. Kâbisî, Ebü’l-Hasen Ali b. Muhammed. Risaletü’l-Mufassala li ahvâli’l-müteallimîn ve ahkâmi’l-muallimîn ve’l-müteallimîn. thk. Ali b. Ahmed el-Kindî el-Merar. Abudabi: Müessesetü Beynûne, 2009.
54. Kandemir, M. Yaşar. Hadis İlimleri ve Hadis Istılahları. İstanbul: İFAV Yay., 1996.
55. Karaçam, İsmail. Kur’an-ı Kerîm’in Faziletleri ve Okunma Kaideleri. İstanbul: İFAV Yayınları, 2002.
56. Kaynak, Çiğdem Can. “Kur’ân-ı Kerim Çerçevesinde Eğitim, Eğitimci ve Eğitilen”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 24/2 (2020), 705-725.
57. Kazıcı, Ziya. İslâm Medeniyeti ve Müesseseleri Tarihi. İstanbul: İFAV Yayınları, 2003.
58. Kılıç, Mehmet. Molla Ali el-Kârî’nin “Envâru’l-Kur’ân ve Esrâru’l-Furkân” Tefsirinde Kıraatlere Yaklaşımı. Ankara: İlahiyât Yayınları, 2023.
59. Kılıç, Mustafa. “İmam-Hatip Ortaokul ve Liselerinde Kur’ân Eğitimi Üzerine Bir Araştırma”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 47 (2014), 69-106.
60. Koç, Ahmet. Din Eğitiminde Etkili İletişim. Rize: STS Yayınları, 2010.
61. Koç, Ahmet. Kur’ân’da İnsan ve Hz. Muhammed -Din Eğitimi Açısından Bir Yaklaşım. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2005.
62. Kratwohl, David R. “A Revision of Blom’s Taxonomy: An Overview”. Theory İnto Practice 41/4 (2010), 212–218.
63. Mansûrî, Ali b. Süleyman. Reddü’l-ilhâd fi’n-nutkı bi’d-dâd. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Selim Ağa, 626.
64. Mekkî İbn Ebî Tâlib el-Kaysî. el-İbâne an meâni'l-kırâât. thk. Abdülfettâh İsmâil Şelebî. Mısır: Dâru Nahzati, 1977.
65. Meydan, Hasan. “Anlamlı Öğrenme Öz-Farkındalık Ölçeğinin Geliştirilmesi”. Değerler Eğitimi Dergisi 16/36 (2018), 95-118.
66. Milli Eğitim Temel Kanunu, Genel Amaçlar, Madde 2/2, Erişim 11.03.2025. https://oygm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2017_11/08144011_KANUN.pdf.
67. Muis, K. R. vd. “Learning By Preparing To Teach: Fostering Self-Regulatory Processes And Achievement During Complex Mathematics Problem Solving”. American Psychological Association (APA) (2015), 474-492.
68. Müslim, Ebü’l-Hüseyin b. Haccâc. el-Câmi‘u’s-sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, ts.
69. Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb. es-Sünen. thk. Abdülfettâh Ebû Ğudde. Halep: Mektebetü’l-Matbûâti’l-İslâmiyye, 1986.
70. Nestojko, J. F. ve diğerleri. “Expecting To Teach Enhances Learning And Organization Of Knowledge In Free Recall Of Text Passages”. Memory-Cognition (2014), 1038-1048.
71. Osman, Hüsni Şeyh. Güzel Kur’ân Okuma. çev. Yavuz Fırat. Ankara: Fecr Yayınları, 2005.
72. Özbek, Ömer. “Çoklu Zekâ Uygulamaları ve Hafızlık Eğitimi”. Hafızlık Eğitimi Üzerine Araştırmalar. ed. Cemil Osmanoğlu-Ömer Özbek. Kayseri: Kimlik Yayınları, 2019.
73. Öztabağ, Lütfi. Psikolojide İlk Adım. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1970.
74. Öztürk, Sümeyye. Hz. Peygamber’in (s.a.v.) Eğitimciliği Çerçevesinde Modern Öğretim İlke ve Kuramlarının Değerlendirilmesi. Aksaray, Aksaray Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
75. Polat, Murat. “Beyin Temelli Öğrenmenin Açılımı Nedir?”. Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi 3 (2014), 264-274.
76. Sarı, Mehmet Ali. Kur’ân-ı Kerîm’i Güzel Okuma Tekniği ve Kuralları. İstanbul: MÜİFAV Yayınları, 2020.
77. Senemoğlu, Nuray. Gelişim, Öğrenme ve Öğretim. Ankara: Yargı Yayınevi. 20. Baskı. 2013
78. Seven, Mehmet Ali-Ali Osman Engin. “Öğrenmeyi Etkileyen Faktörler”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 12/2 (2010), 189-212.
79. Singh, Anita M. “’I Was But the Learner, Now I Am the Master’: Using the Protégé Effect to Accelerate Learning Outcomes”. GW Law School Public Law and Legal Theory Paper 24 (2025), 1-6.
80. Soysaldı, H. Mehmet. “Kur’ân-ı Kerim’i Nasıl Okumalıyız”. Kur’ân Mesajı İlmi Araştırmalar Dergisi 10-12 (1998), 152-168.
81. Şen, Abdülsamet. Hz. Peygamber’in Kur’ân Öğretme Metodu. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
82. Talû, Mehmet. Türkçe, Osmanlıca, Arapça Tecvit İlmi. İstanbul: Kitş Yayınları, 1995.
83. Tirmîzî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. el-Câmi‘u’s-sahîh. thk. Beşşâr Avvâd. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1998.
84. Tuncel, Emrullah. “Kur’ân Tedrisatında Harf Taliminin Önemi ve Usûlü”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 7/1 (2021), 372-397.
85. Ülken, Hilmi Ziya. Eğitim Felsefesi. İstanbul: Ülken Yayınları, 2001.
86. Yıldırım, Mustafa. “Müzikle Tedavi: Tarihi, Gelişimi, Bağımlılıklarda Uygulanışı ve Türkiye’deki Müzik Terapi Uygulamaları”. Turkish Academic Research Review 6/2 (2021), 477-497.
87. Yılmaz, Lokman. Kıraatü’n-Nebî-Hz. Peygamber’in Tilâvetine Dair-. Ankara: Sonçağ Yayınları, 2023.
88. Yılmaz, Nazif. İmam-Hatip Liselerinde Kur’ân-ı Kerim Öğretiminde Yeni Yöntemler ve Materyal Kullanımı. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
89. Yurdabakan, İrfan. “Bloom’un Revize Edilen Taksonomisinin Eğitimde Ölçme ve Değerlendirmeye Etkileri”. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 11/2 (2012), 327-348.
90. Zebîdî, Zeynüddîn Ahmed b. Ahmed b. Abdillatîf. Sahîhi Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh Tercemesi ve Şerhi. çev. Kâmil Miras. Ankara: DİB Yayınları, 1981.
91. Zehebî, Şemsüddîn Ebû Abdillâh. Ma‘rifetü’l-kurrâi’l-kibâr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1997.
92. Zernûcî, Burhânüddîn. Ta‘lîmü’l-müte‘allim fî tarîki’t-te‘allüm. thk. Muhammed el Hayyimî. Beyrut: Dâr-ı İbn Kesîr, 2014.
93. Zhang, Shiqi. “The Positive Influence of Music on the Human Brain”. Journal of Behavioral and Brain Science 10 (2020), 95-104.
94. Zürkânî, Muhammed Abdül‘azîm. Menâhilü’l-‘irfân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed b. Ali. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2001.