Ziya Gökalp ve Hilâfetin İlgası: Siyasal Düşünce Bağlamında Bir İnceleme

Abstract

Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Osmanlı Devleti’nin askerî ve siyasi bakımdan içine düştüğü çözülme süreci, Mondros Mütarekesi sonrasında Anadolu’nun işgale uğraması ve ülkenin bağımsızlığını kaybetme tehlikesiyle karşı karşıya kalması, Millî Mücadele’nin ortaya çıkışında belirleyici olmuştur. Mustafa Kemal Paşa’nın öncülüğünde örgütlenen bu mücadelede, başlangıçta hilâfet makamının ve saltanatın kurtarılması söylemi de toplumsal desteği güçlendirmek ve hareketin meşruiyet zeminini oluşturmak amacıyla kullanılmıştır. Ancak savaşın kazanılmasının ardından ortaya çıkan cumhuriyet temelli siyasal yapı, Hilâfet kurumunun konumunu tartışmalı hâle getirmiştir. Bu süreçte Hilâfet makamının yetki ve sorumluluklarının hukukî çerçevede netleştirilmemiş olması, yeni kurulan devlet yapısı açısından önemli bir belirsizlik oluşturmuştur. Bu tartışmaların düşünsel zemininde ise Ziya Gökalp’in görüşleri önem arz etmektedir. Gökalp, Hilâfetin tamamen ortadan kaldırılmasından ziyade, onun siyasetten arındırılmış bir yapıya dönüştürülmesi gerektiğini savunmuştur. Ona göre Hilâfet, saltanattan ayrıştırılmış ve sadece dinî temsil fonksiyonu taşıyan bir kurum hâline getirilmelidir. Gökalp’in yaklaşımında Hilâfet, yasama, yürütme ve yargı alanlarına müdahil olmayan; yalnızca İslam toplumlarının dinî eğitim ve manevi rehberlik ihtiyaçlarını karşılayan bir danışma ve temsil mekanizması olarak konumlandırılmaktadır. Bu araştırmanın hazırlık sürecinde Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı verilerinden, TBMM arşiv kayıtlarından, dönemin süreli yayınları, telif ve tetkik eserlerden istifade edilmiştir. Araştırmada nitel verilere dayandırılan araştırma yöntemi esas alınmakla birlikte, ikincil kaynaklardan hareketle ulaştığımız belge ve dokümanlar vasıtasıyla betimsel analiz uygulanmıştır.

Keywords

• Mustafa Kemal Paşa
• Ziya Gökalp
• TBMM
• Hilâfet
• Meşruiyet.

Supporting Institution

Çalışma, kamusal, özel, ticari nitelikte ya da kar amacı gütmeyen herhangi bir kurumdan destek alınmadan hazırlanmıştır.

Ethical Statement

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Ziya Gökalp and the Abolition of the Caliphate: An Examination in the Context of Political Thought

Abstract

The process of military and political disintegration experienced by the Ottoman Empire following the First World War, the subsequent occupation of Anatolia in the wake of the Armistice of Mudros, and the looming threat to the nation’s independence were the decisive factors in the emergence of the War of Independence. In this struggle -organized under the leadership of Mustafa Kemal Pasha- the rhetoric concerning the preservation of the Caliphate and the Sultanate was initially employed to bolster public support and establish a foundation of legitimacy for the movement. During this period, the lack of a clear legal framework defining the powers and responsibilities of the Caliphate created significant uncertainty for the newly established state structure. The lack of clarity regarding the powers and responsibilities of the Caliphate within a legal framework created significant uncertainty for the newly established state structure. Mustafa Kemal Pasha and his team believed that allowing the Caliphate to become a center of political influence would complicate the reform process, in line with their revolutionary goals. Therefore, the Caliphate gradually became an issue to be resolved within the restructuring of the state. Ziya Gökalp’s views hold a noteworthy place in the intellectual context of these discussions. In the preparation of this research, data from the Presidency of the Republic of Turkey’s State Archives, periodicals of the period, and original and scholarly works were utilized. While the research primarily employs a qualitative research method, descriptive analysis was applied through documents and records obtained from secondary sources.

Keywords

• Mustafa Kemal Pasha
• Ziya Gökalp
• Turkish Grand National Assembly
• Caliphate
• Legitimacy.

Supporting Institution

This research received no specific grant from any funding agency in the public, commercial, or not-for-profit sectors.

Ethical Statement

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

References

1. Alemdar. (1920, 17 Şubat). Meclis-i Mebusan’da ruzname harici İttihadcı pervasızlığı.
2. Hâkimiyet-i Milliye. (1920, 18 Mart).
3. Hâkimiyet-i Milliye. (1920, 17 Mayıs).
4. Hâkimiyet-i Milliye. (1924, 17 Şubat).
5. İkdam. (1920, 18 Şubat). Misak-ı Milli programı sureti (No. 8269, s. 2).
6. İleri. (1920, 17 Şubat). Ahd-ı Milli esasları (No. 759, s. 4).
7. Tevhid-i Efkâr. (1920, 17 Şubat). Mebusan Meclisinde milli haysiyet şahlanışı.
8. Vakit. (1920, 17 Şubat). Ahd-ı Milli programı (No. 819, s. 1).

9. Resmî Yayınlar
10. Düstur. (1928). Düstur (3. Tertip, Cilt 5, s. 668).
11. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1920a, 24 Nisan). Gizli Celse Zabıtları (Devre 1, Cilt 1).
12. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1920b, 3 Temmuz). Gizli Celse Zabıtları (Devre 1, Cilt 1).
13. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1920c, 25 Eylül). Gizli Celse Zabıtları (Devre 1, Cilt 1).
14. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1920d, 13 Ekim). Gizli Celse Zabıtları (Devre 1, Cilt 3).
15. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1921, 8 Şubat). Gizli Celse Zabıtları (Devre 1, Cilt 1).
16. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1920e, 9 Mayıs). Zabıt Ceridesi (Devre 1, Cilt 1).
17. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1921, 1 Mart). Zabıt Ceridesi (Devre 1, Cilt 7).
18. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1922). Zabıt Ceridesi (Devre 1, Cilt 5).
19. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1923, 18 Kasım). Zabıt Ceridesi (Devre 1, Cilt 5).
20. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1924a, 12 Şubat). Zabıt Ceridesi (Devre 2, Cilt 5).
21. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1924b, 20 Şubat). Zabıt Ceridesi (Devre 2, Cilt 6).
22. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1924c, 25 Şubat). Zabıt Ceridesi (Devre 2, Cilt 6).
23. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1924d, 27 Şubat). Zabıt Ceridesi (Devre 2, Cilt 6).
24. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1924e, 3 Mart). Zabıt Ceridesi (Devre 2, Cilt 7).
25. Telif ve Tetkik Eserler
26. Ahmad, F. (1973). The role of Ali Fuat Cebesoy in the Turkish Revolution. International Journal of Middle East Studies, 4(3), 285–294.
27. Akgün, S. K. (2006). Halifeliğin kaldırılması ve lâiklik (1924–1928) (2. baskı). Temel Yayınları.
28. Akkor, M. (2012). Dinî bir müessesenin sonu: Hilâfet’in ilgâsı. History Studies, 4, 15–28.
29. Akşin, S. (1987). Jön Türkler ve İttihat ve Terakki. İstanbul.
30. Alkan, M. (1997). Osmanlılarca hilâfet. İzmir.
31. Alpkaya, F. (1998). Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşu (1923–1924). İletişim Yayınları.
32. Alpiskender, Ferid. (1956). Ziya Gökalp’in Müzesi’nin Açılışı Dolayısıyla Bir Tarihçe. Doğumunun 80. Yıldönümü Dolayısıyla Ziya Gökalp ve Açılan Ziya Gökalp Müzesi, Diyarbakır’ı Tanıtma Derneği Neşriyatı Nu:3, İstanbul.
33. Ardakoç, M. K. (1955). Hilâfet meselesi. İstanbul.
34. Arnold, T. W. (1924). The caliphate. Oxford University Press.
35. Atatürk, M. K. (2005). Nutuk 1919–1927 (Z. Korkmaz, Haz.). Atatürk Araştırma Merkezi.
36. Atatürk’ün fikir ve düşünceleri. (1984). (U. Kocatürk, Haz.). Ankara.
37. Aybars, E. (1984). Türkiye Cumhuriyeti tarihi. Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
38. Baltacıoğlu, İ. H. (1973). Atatürk: Yetişmesi, kişiliği, devrimleri. Atatürk Üniversitesi Basımevi.
39. Bayur, Y. H. (1983). Türk İnkılâbı Tarihi (Cilt 3, Kısım 4). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
40. Belen, F. (1983). Türk Kurtuluş Savaşı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
41. Buzpınar, T. (2016). Hilâfet ve saltanat: II. Abdülhamid döneminde halifelik ve Araplar. Alfa Yayınları.
42. Cebesoy, A. F. (1953). Millî Mücadele hatıraları. İstanbul.
43. Çolak, M. (2017). Halifelik üzerinde İngiliz-Alman rekabeti ve II. Abdülhamid. İçinde Sultan II. Abdülhamid Han ve dönemi. TBMM Basımevi.
44. Eraslan, C. (1992). II. Abdülhamid ve İslam Birliği: Osmanlı Devleti’nin İslam siyaseti. İstanbul.
45. Erdem, S. (1995). Hilâfetin kaldırılması sürecinde teorik tartışmalar ve Adliye Vekili Seyyid Bey’in katkısı [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Boğaziçi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
46. Erim, N. (1953). Osmanlı İmparatorluğu antlaşmaları. Ankara.
47. Esad Efendi. (1293). Hükûmet-i meşrûta. Mihran Matbaası.
48. Gibb, H. A. R. (1962). Lutfi Paşa on the Ottoman Caliphate. Oriens, 15, 287–285.
49. Goloğlu, M. (2012). Halifelik: Ne idi? Nasıl alındı? Niçin kaldırıldı? (S. Goloğlu, Ed.; 2. baskı). Tarihçi Kitabevi.
50. Gökalp, Z. (1922a). Hilâfetin vazifeleri. İçinde Hilâfet ve millî hâkimiyet (ss. 3–90). Ankara.
51. Gökalp, Z. (1922b ). “Hilâfetin Hakiki Mahiyeti”, Küçük Mecmua, sy. 24, Diyarbakır.
52. Gökalp, Z. (1922c). “Hilâfetin İstiklali”, Küçük Mecmua, sy. 25, Diyarbakır.
53. Gümüşoğlu, H. (2000). Osmanlı Hilâfeti ve kaldırılması. İstanbul.
54. Gün, F. (2001). Sebilürreşad dergisi ekseninde çok partili hayata geçerken İslâmcılara göre din-siyaset ve laiklik. Beyan Yayınları.
55. Halabi, A. (2012). Liminal loyalties: Ottomanism and Palestinian responses to the Turkish War of Independence, 1919–22. Journal of Palestine Studies, 41(3), 22–41.
56. İnalcık, H. (1970). The Ottomans and the Caliphate. İçinde The Cambridge history of Islam (Cilt 1, ss. 320–323). Cambridge University Press.
57. İnalcık, H. (2000). Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomik ve sosyal tarihi. İstanbul.
58. İslamoğlu, M. (1993). İslâmî hareket Anadolu III. Denge Yayınevi.
59. Jaeschke, G. (1971). Kurtuluş Savaşı ile ilgili İngiliz belgeleri. Ankara.
60. Jahja, M. (2003). Halasu’l-ümme fî ma’rifeti’l-eimme: Tahkik, tahlil ve tercümesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
61. Karabekir, K. (1995). İstiklâl Harbimiz (Cilt 1; F. Özerengin, Haz.). İstanbul.
62. Karataş, İ. (2024). Vakit Gazetesi’ne Göre Hilafetin Kaldırılması Ve Osmanlı Hanedan Üyelerinin Yurt Dışına Çıkarılmaları. Vakanüvis - Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 9(2), 1229-1274.
63. Karpat, K. H. (2013). İslâm’ın siyasallaşması: Osmanlı Devleti’nin son döneminde kimlik, devlet, inanç ve cemaatin yeniden yapılandırılması (Ş. Yalçın, Çev.; 5. baskı). Timaş Yayınları.
64. Kırzıoğlu, M. Fahrettin. (1956). Ziya Gökalp Müzesi Klavuzu, Gökalp Ailesi Kütüğü, Ziya Gökalp’in Kronolojisi ve Gökalp Albümü. Doğumunun 80. Yıldönümü Dolayısıyla Ziya Gökalp ve Açılan Ziya Gökalp Müzesi, Diyarbakır’ı Tanıtma Derneği Neşriyatı Nu:3, İstanbul.
65. Koca, F. (2003). Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemine ait hilâfet tartışmalarıyla ilgili yayınlar. Belleten, 67(249), 457–494.
66. Kocabas, S. (1995). Sultan II. Abdülhamid: Şahsiyeti ve politikası. Vatan Yayınları.
67. Kodal, T. (2025). Misâk-ı Millî. İçinde Atatürk Ansiklopedisi. Atatürk Araştırma Merkezi Başkanlığı. https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/misak-i-milli/
68. Kurat, Y. T. (1986). Osmanlı İmparatorluğu’nun paylaşılması. Ankara.
69. Mayer, T. (1982). Egypt and the General Islamic Conference of Jerusalem in 1931. Middle Eastern Studies, 18(3), 311–322.
70. Meray, S. L., & Olcay, O. (1977). Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküş belgeleri. Ankara.
71. Olgun, İ.. (1976). Türkiye’deki Oluşumlar İçinde Ziya Gökalp. Sosyoloji Konferansları 1976 Yılı Ondördüncü kitap, Sosyoloji Enstitüsü Yayını No. 1-73, İstanbul.
72. Özcan, A. (1997). Pan-İslamizm: Osmanlı Devleti, Hindistan Müslümanları ve İngiltere (1877–1914) (2. baskı). İSAM Yayınları.
73. Özcan, A. (1998). İngiltere’de hilâfet tartışmaları, 1873–1909. İslâm Araştırmaları Dergisi, (2), 12–34.
74. Özcan, A. (2002). The caliphal policy of Sultan Abdülhamid II and Egypt. İçinde H. Bal & M. Erat (Haz.), Türk dünyasına bakışlar: Prof. Dr. Mehmet Saray’a armağan (ss. 489–497). İstanbul.
75. Öztoprak, İ. (1989). Türk ve Batı kamuoyunda Millî Mücadele. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
76. Satan, A. (2008). Halifeliğin kaldırılması. Gökkubbe Yayınları.
77. Selek, S. (1985). İsmet İnönü: Hatıralar (Cilt 1). İstanbul.
78. Seyyid Bey, M. (1923). Hilâfet ve Hakimiyet-i Milliye, Ankara: Türkiye Büyük Millet Meclisi Matbaası, 1339.
79. Sonyel, S. R. (2008). Mustafa Kemal (Atatürk) ve Kurtuluş Savaşı (Cilt 1–3). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
80. Soysal, İ. (1989). Türkiye’nin siyasal antlaşmaları (1920–1945) (Cilt 1). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
81. Sümer, F. (1992). Yavuz Selim halifeliği devraldı mı? Belleten, 56(217), 696–697.
82. Şimşir, B. N. (1976). Malta sürgünleri. Milliyet Yayınları.
83. Temperley, H. (1939). A history of the Peace Conference of Paris (Vols. 1–6). London.
84. Tiryaki, F. (2015). Modern Mısır düşüncesinde Hilâfet tartışmaları. Uluslararası Politik Araştırmalar Dergisi, 1(1), 34–61.
85. Toynbee, A. J. (1998). 1920’lerde Türkiye: Hilâfetin ilgâsı (H. Aktaş, Çev.). İstanbul.
86. Tunçay, M. (1989). Türkiye Cumhuriyeti’nde tek parti yönetiminin kurulması (1923–1931). İstanbul.
87. Turan, M. (1999). Yunan mezalimi: İzmir, Aydın, Manisa, Denizli, 1919–1922. Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
88. Turan, M. (2003). Türk davası: Misak-ı Millî. İçinde Prof. Dr. Kâzım Yaşar Kopraman’a armağan. Berikan Yayınları.
89. Turan, Ş. (1991). Türk devrim tarihi I: İmparatorluğun çöküşünden ulusal direnişe. Ankara.
90. Türker, H. (2000). Türk Devrimi ve basın, 1922–1923. Dokuz Eylül Üniversitesi Yayınları.
91. Türkgeldi, A. (1948). Mondros ve Mudanya mütarekelerinin tarihi. Ankara.
92. Tütengil, C. O. (1956). Ziya Gökalp Müzesi. Doğumunun 80. Yıldönümü Dolayısıyla Ziya Gökalp ve Açılan Ziya Gökalp Müzesi, Diyarbakır’ı Tanıtma Derneği Neşriyatı Nu:3, İstanbul.
93. Uçar, Ş. (1996). Tarih felsefesi açısından İslâm’da mülk ve hilâfet. İz Yayıncılık.
94. Ülken, H. Z. (2001). Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi. İstanbul.
95. Yalçın, E. S. (2010). Atatürk’ün millî dış siyaseti. Berikan Yayınları.
96. Yavuz, H. (1991). Osmanlı Devleti ve İslamiyet. İstanbul.
97. Yıldırım, R. (2004). 20. yüzyıl İslâm dünyasında hilâfet tartışmaları. Ankara.
98. Yücesoy, H. (2017). Allah’ın halifesi ve dünyanın kadısı: Bir dünya imparatorluğu olarak hilâfet. Dîvân, 12(22), 88–92.