Ziya Gökalp ve Hilâfetin İlgası: Siyasal Düşünce Bağlamında Bir İnceleme
Öz
Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Osmanlı Devleti’nin askerî ve siyasi bakımdan içine düştüğü çözülme süreci, Mondros Mütarekesi sonrasında Anadolu’nun işgale uğraması ve ülkenin bağımsızlığını kaybetme tehlikesiyle karşı karşıya kalması, Millî Mücadele’nin ortaya çıkışında belirleyici olmuştur. Mustafa Kemal Paşa’nın öncülüğünde örgütlenen bu mücadelede, başlangıçta hilâfet makamının ve saltanatın kurtarılması söylemi de toplumsal desteği güçlendirmek ve hareketin meşruiyet zeminini oluşturmak amacıyla kullanılmıştır. Ancak savaşın kazanılmasının ardından ortaya çıkan cumhuriyet temelli siyasal yapı, Hilâfet kurumunun konumunu tartışmalı hâle getirmiştir. Bu süreçte Hilâfet makamının yetki ve sorumluluklarının hukukî çerçevede netleştirilmemiş olması, yeni kurulan devlet yapısı açısından önemli bir belirsizlik oluşturmuştur. Bu tartışmaların düşünsel zemininde ise Ziya Gökalp’in görüşleri önem arz etmektedir. Gökalp, Hilâfetin tamamen ortadan kaldırılmasından ziyade, onun siyasetten arındırılmış bir yapıya dönüştürülmesi gerektiğini savunmuştur. Ona göre Hilâfet, saltanattan ayrıştırılmış ve sadece dinî temsil fonksiyonu taşıyan bir kurum hâline getirilmelidir. Gökalp’in yaklaşımında Hilâfet, yasama, yürütme ve yargı alanlarına müdahil olmayan; yalnızca İslam toplumlarının dinî eğitim ve manevi rehberlik ihtiyaçlarını karşılayan bir danışma ve temsil mekanizması olarak konumlandırılmaktadır. Bu araştırmanın hazırlık sürecinde Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı verilerinden, TBMM arşiv kayıtlarından, dönemin süreli yayınları, telif ve tetkik eserlerden istifade edilmiştir. Araştırmada nitel verilere dayandırılan araştırma yöntemi esas alınmakla birlikte, ikincil kaynaklardan hareketle ulaştığımız belge ve dokümanlar vasıtasıyla betimsel analiz uygulanmıştır.
Anahtar Kelimeler
Destekleyen Kurum
Çalışma, kamusal, özel, ticari nitelikte ya da kar amacı gütmeyen herhangi bir kurumdan destek alınmadan hazırlanmıştır.
Etik Beyan
Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.
Ziya Gökalp and the Abolition of the Caliphate: An Examination in the Context of Political Thought
Öz
The process of military and political disintegration experienced by the Ottoman Empire following the First World War, the subsequent occupation of Anatolia in the wake of the Armistice of Mudros, and the looming threat to the nation’s independence were the decisive factors in the emergence of the War of Independence. In this struggle -organized under the leadership of Mustafa Kemal Pasha- the rhetoric concerning the preservation of the Caliphate and the Sultanate was initially employed to bolster public support and establish a foundation of legitimacy for the movement. During this period, the lack of a clear legal framework defining the powers and responsibilities of the Caliphate created significant uncertainty for the newly established state structure. The lack of clarity regarding the powers and responsibilities of the Caliphate within a legal framework created significant uncertainty for the newly established state structure. Mustafa Kemal Pasha and his team believed that allowing the Caliphate to become a center of political influence would complicate the reform process, in line with their revolutionary goals. Therefore, the Caliphate gradually became an issue to be resolved within the restructuring of the state. Ziya Gökalp’s views hold a noteworthy place in the intellectual context of these discussions. In the preparation of this research, data from the Presidency of the Republic of Turkey’s State Archives, periodicals of the period, and original and scholarly works were utilized. While the research primarily employs a qualitative research method, descriptive analysis was applied through documents and records obtained from secondary sources.
Anahtar Kelimeler
Destekleyen Kurum
This research received no specific grant from any funding agency in the public, commercial, or not-for-profit sectors.
Etik Beyan
It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.
