Rüyada Akan Söz: Dede Korkut Hikâyelerinde Şamanik Bilinç Hâlleri, Lucid Dreaming ve Dilin Zihinsel Arkeolojisi

Öz

Dede Korkut Kitabı’ndaki rüya, sezgi, kehanet, vecd ve trans gibi bilinç motifleri, kolektif zihnin kültürel ve bilişsel izdüşümlerini yansıtan temel anlatı unsurlarıdır. Dresden nüshasındaki on iki hikâye temel alınarak yapılan çözümlemeye metin geleneğini tamamlayan “Salur Kazan’ın Yedi Başlı Ejderhayı Öldürmesi” başlıklı on üçüncü anlatmanın da eklenmesiyle epik anlatının iç dünyaya açılan yapısal derinliği daha geniş bir varyant bütünlüğü içinde değerlendirilmiş; şamanik bilinç hâlleriyle sözlü anlatım gelenekleri arasındaki etkileşim ortaya konmuştur. Rüya sekansları, haberci ve yönlendirici işlevleriyle kahramanların kaderini biçimlendiren bilinç eşikleri olarak işlemiştir. Salur Kazan, Yegenek ve Karacuk Çoban gibi figürlerde bu motif, hem olay örgüsünü dönüştürmüş hem de içsel dönüşümü tetiklemiştir. Sezgi ve duyusal farkındalık ise özellikle kadın karakterlerde ve anne-oğul bağlarında belirginleşmiştir. Rüya ve sezgi, bireysel bilincin ötesine geçerek kültürel hafızayı harekete geçiren kolektif kavrayış kiplerine dönüşmektedir. Trans ve vecd sahneleri, ozanlık geleneğiyle birleşerek epik zamanı duygusal ve bilişsel düzeyde yoğunlaştırır. Lucid dreaming, bedenlenmiş biliş, anlatının sahnesi olarak dil ve Jungcu arketip gibi kuramlarla epik yapının bilinç temsilleri katmanlandırılmıştır. Motiflerin dağılımını gösteren tablo ve grafiklerle desteklenen çözümleme, Dede Korkut’un yalnızca tarihî ve filolojik değil, zihinsel ve antropolojik bir kaynak olarak da yeniden okunabileceğini de ortaya koymaktadır. Böylece epik gelenek, hem bilinç dışı çatışmaların sembolik düzlemi hem de kültürel nörobilimin kavramsal iz düşümü olarak yapılandırılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Dede Korkut Hikâyeleri
• Şamanik Bilinç
• Bilişsel Poetika
• Anlatıbilimsel Çözümleme

Speech Flowing in the Dream: Shamanic States of Consciousness, Lucid Dreaming, and the Mental Archaeology of Language in the Dede Qorkut Tales

Öz

The motifs of consciousness in the Book of Dede Qorqut, such as dream, intuition, prophecy, ecstasy and trance, are fundamental narrative elements that reflect the cultural and cognitive projections of a collective mind. With the addition of the thirteenth narrative titled “Salur Qazan Slays the Seven Headed Dragon” to the analysis based on the twelve tales of the Dresden manuscript, the structural depth of the epic narrative that turns toward the inner world has been evaluated within a broader variant corpus and the interaction between shamanic states of consciousness and oral storytelling traditions has been revealed. The dream sequences have functioned as thresholds of consciousness that shape the destinies of the heroes through their prophetic and directive roles. In figures such as Salur Qazan, Yegenek and Qaracuq Coban this motif has transformed the course of events and triggered inner change. Intuition and sensory awareness have become especially prominent in female characters and in mother and son relationships. Dream and intuition move beyond individual consciousness and become collective modes of comprehension activated by cultural memory. Scenes of trance and ecstasy merge with the bardic tradition and intensify epic time on emotional and cognitive levels. Concepts such as lucid dreaming, embodied cognition, language as a narrative medium and Jungian archetypes have been used to analyse the representations of consciousness in the epic structure. Supported by tables and graphs showing the distribution of motifs, the analysis demonstrates that the Book of Dede Qorqut can be read not only as a historical and philological source but also as a mental and anthropological one. In this way the epic tradition is configured as a symbolic field of unconscious tensions and as a conceptual expression of cultural neurobiology.

Anahtar Kelimeler

• Dede Qorqud Tales
• Shamanic Consciousness
• Cognitive Poetics
• Narratological Analysis

Kaynakça

1. Adler, A. (2010). İnsanı tanıma sanatı. K. Şipal (Çev.). 12. Baskı. Say Yayınları.
2. Bakhtin, M. M. (1981). Epic and novel. M. Holquist (Ed.), The dialogic imagination içinde (s. 3-40).
3. Bars, M. E. (2015).Türk kültüründe rüya ve Battal Gazi Destanı’nda işlevleri. International Journal of Language Academy, 6, 73-93.
4. Bayat, F. (2006). Ana hatlarıyla Türk şamanlığı. Ötüken Neşriyat.
5. Campbell, J. (2010) Kahramanın sonsuz yolculuğu. S. Gürses (Çev). Kabalcı Yayınları.
6. Çetin, Ö. (2010). Jung psikolojisinde rüya. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 19(2), 249-269.
7. Çetinkaya, G. (2015). Dede Korkut Hikâyeleri’nde semboller [Doktora tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
8. Demirbaş, N (2024). Hasan Avni Yüksel, Türk-İslam tasavvuf geleneğinde rüya (Ankara: Milli Eğitim Basımevi, 1996), 355 Sayfa, ISBN: 9751110548. Tevilat, 5(2), 487-500.

9. Demirtaş, S. (2024). Gelecekten haber veren Oğuz bilgesi: Dede Korkut. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 63, 137-154. Doi: https://doi.org/10.21563/sutad.1360965.
10. Doğan, Ö. (2023). Dede Korkut hikâyeleri ve Oğuz Kağan destanlarında geçen tabiatüstü unsurların mukayeseli incelenmesi. Bayterek Uluslararası Akademik Araştırmalar Dergisi, 6(1), 245-262. Doi: https://doi.org/10.48174/buaad.1178309.
11. Ekici, M. (2019). 13. Dede Korkut Destanı: ‘Salur Kazan’ın yedi başlı ejderhayı öldürmesi’ boyunu beyan eder hanım hey!. Milli Folklor, 16(122), 5-13.
12. Eliade, M. (2006). Şamanizm. İ. Birkan (Çev.). İmge Kitapevi.
13. Ergin, M. (1989). Dede Korkut kitabı-1. TTK Basımevi.
14. Ertürk, H. (2018). Rüyaların sosyal temsilleri [Yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi.
15. Eyüboğlu, D. C. (2022). Dede Korkut’taki Deli Dumrul. Uluslararası Sosyal Bilimler Akademik Araştırmalar Dergisi, 6(1), 64-86.
16. Eyüboğlu, D. C. (2023). Begil Oğlu Emren’in Boyu’nun tarihi. Babür, 2(2), 141-172.
17. Fromm, E. (2017). Rüyalar, masallar, mitler. A. Arıtan & K. H. Ökten (Çev.). 3. Baskı. Say Yayınları.
18. Gökyay, O. Ş. (1994). Dede Korkut. 9. Cilt. Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi.
19. Gönen, H. Ç. (2017). Dede Korkut hikâyeleri’nde devlet dışı siyasallık [Yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi.
20. Güngör, R. Ş. (2016). Dede Korkut hikâyelerinde İslamî unsurlar. Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi, 5, 314-335.
21. İnayet, A. (2015). Basat’ın Tepegöz’ü öldürdüğü destan’ın yeni bir yorumu üzerine. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 15(2), 7-13.
22. Jung, C. G. (2008). İnsan ruhuna yöneliş. E. Büyükinal (Çev.). 6. Baskı. Say Yayınları.
23. Jung, C. G. (2012). Dört arketip. Z. Aksu Yılmazer (Çev.). 3. Baskı. Metis Yayınları.
24. Jung, C. G. (2015). Rüyalar. A. Kayapalı (Çev.). Pinhan Yayıncılık.
25. Jung, C. G. (2025). Bilinç ve bilinçdışı. C. Şeref (Çev.). 3. Baskı. Pinhan Yayıncılık.
26. Kadıoğlu, İ. (2022). Dede Korkut Kitabı’nın Dresden nüshasının metin dışı kayıtları ve başlıklarının yeniden incelenmesi. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 73, 21-55.
27. Karadoğan, A. (2004). Türk ad biliminde renk kültü. Millî Folklor, 16(62), 89-99.
28. Keskin, F. (2023). Kazılık Koca oğlu Yegenek boyu üzerine hermeneutik bir tahlil denemesi. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 16(43), 1036-1050. Doi: https://doi.org/10.12981/mahder.1332731.
29. Köse, S. (2013). Âşık tarzı şiir geleneğinde “mitik mekân” ve “mitik zaman” algısı. Journal of Turkish Studies, 8(1), 1995-2012.
30. Kırman, Ü. (2004). Dede Korkut anlatılarının karşıtlıklar kuramına göre çözümlemesi ve bu kuramın anlatı öğretiminde kullanımı [Doktora tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi.
31. Lakoff, G. & Johnson, M. (2017). Metaforlar / hayat, anlam ve dil. G. Y. Demir (Çev.). İthaki Yayınları.
32. Money, M. (2022). Şamanizm ve tamalayıcı terapi. C. Sungur (Ed.), Şamanizm, cadılık ve şifa içinde (s. 199-211). Pinhan Yayıncılık.
33. Oğuz, Ö. (1996). Dede Korkut boylarından “Usun Koca oğlı Segrek Boyı”nın tahlili. Bilig, 3, 138-143.
34. Ögel, B. (2006). Türk mitolojisi 2. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
35. Pehlivan, G. (2015). Dede Korkut Kitabı’nın Dresden ve Vatikan nüshalarının müstensihlerinin karşılaştırılması. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 40, 147-171.
36. Pehlivan, G. (2021). Dede Korkut destanlarının Türkistan yazmasındaki kahramanlarla ilgili epitetlermukayeseli bir inceleme-. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 71, 351-374. Doi: https://doi.org/10.14222/Turkiyat4493.
37. Pelkey J. (2023). Embodiment and Language. Wiley Interdisciplinary Reviews. Cognitive Science, 14(5), e1649. Doi: https://doi.org/10.1002/wcs.1649.
38. Polat, İ. (2016). Dede Korkut Kitabı’nda iç konuşma / monolog tekniği. Journal of Turkish Research Institute, 55, 43-57. Doi: https://doi.org/10.14222/Turkiyat1404.
39. Revonsuo, A. (2000). The reinterpretation of dreams: an evolutionary hypothesis of the function of dreaming. Behavioral And Brain Sciences, 23, 793-1121.
40. Stockwell, P. (2002). Cognitive poetics: an introduction. Routledge.
41. Tahiroğlu, B. T. & Akalın, Ş. H. (2021). Dede Korkut Kitabı’nın Dresden Nüshası ile Türkistan/Türkmen sahra yazmasının bilgisayar destekli benzerlik karşılaştırması. HUMANITAS-Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 9(18), 273-288. Doi: https://doi.org/10.20304/humanitas.857621.
42. Tansü, Y. E. & Turgut, M. İ. (2020). Eski Türklerde matem ve ölü defin adetleri. Premium e-Journal of Social Sciences (PEJOSS), 4(10), 414-422.
43. Tzioridou, S., Campillo-Ferrer, T., Cañas-Martín, J., Schlüter, L., Torres-Platas, S. G., Gott, J. A., SofferDudek, N., Stumbrys, T. & Dresler, M. (2025). The clinical neuroscience of lucid dreaming. Neuroscience and Biobehavioral Reviews, 169, 106011. Doi: https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2025. 106011.
44. Tunç, Z. (2020). Dede Korkut Kitabı’nda şamanik unsurlar. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 8(25), 142-163. Doi: https://doi.org/10.33692/avrasyad.839712 URL-1 Embodiment theory in anthropology. Erişim tarihi: 24.07.2025. https://en.wikipedia.org/wiki/Embodiment_theory_in_anthropology#:~:text=Embodiment%20theory%20in%20anthropology %20,the%20world%20through%20the%20body.
45. Winkelman, M. (2013). Shamanic cosmology as an evolutionary neurocognitive epistemology. International Journal of Transpersonal Studies, 32(1), 79-99. Doi: http://dx.doi.org/10.24972/ijts. 2013.32.1.79.
46. Yıldız, A. (2020). Kültürel bir gösterge olarak renk sembolizmi ve beyaz’ın kültürel işlevleri. Türk Ekini Dergisi, 6, 37-49.
47. Yılmaz, K. (2010). Dede Korkut destanı’nda dua. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 5(2), 144-157.
48. You, X. (2018). Archetype and archetypal image in chinese myths, legends and tales [Doktora tezi]. University of Essex