Muhammed İkbâl’in Mücadele Teodisesi ile Kötülüğü Aşma Denemesi

Year 2026, Issue: 66 , 26 - 39 , 30.04.2026

Hakan Hemşinli

https://doi.org/10.29288/ilted.1758488

https://izlik.org/JA47JW65SF

Abstract

Düşünce tarihinin en tartışmalı ve sürekli yeniden ele alınan meselelerinden biri olan kötülük sorunu, yalnızca teolojik değil, aynı zamanda ontolojik ve ahlâkî bir sorun olarak da varlığını sürdürmektedir. Bu bağlamda, kötülük sorununa ilişkin olarak tarih boyunca çeşitli çözüm önerileri geliştirilmiş olsa da çağdaş düşünce açısından bakıldığında hâlen kapsamlı ve tatmin edici bir yaklaşımın eksikliği belirgin bir şekilde hissedilmektedir. Bu çalışmanın merkezinde yer alan Muhammed İkbâl, İslâm düşüncesinin klasik mirasını reddetmeksizin onunla eleştirel bir yüzleşmeye girişen ve söz konusu mirası çağdaş epistemolojik ve ontolojik bir zeminde yeniden inşâ etmeyi amaçlayan özgün bir filozoftur. İkbâl’in kötülük problemine yaklaşımı da bu yenilikçi ve inşâcı perspektifin izlerini taşımaktadır. Mevcut literatürde İkbâl’in kötülük anlayışı genellikle mensur eserleri üzerinden, betimleyici bir yöntemle ele alınmış; ancak onun bu konudaki kurucu ve dinamik tavrı yeterince ortaya konulamamıştır. Bu çalışmanın temel amacı, İkbâl’in kötülüğe dair düşünsel tavrını, özellikle “mücadele” kavramı etrafında şekillenen özgün bir teodise anlayışı çerçevesinde çözümlemektir. Bu bağlamda “Mücadele Teodisesi” olarak adlandırdığımız yaklaşım, insanın kötülük karşısında edilgin değil, aksine faal ve sorumluluk sahibi bir özne olarak konumlandırıldığı bir teolojik-felsefî zemin sunmaktadır. Çalışmamızda öncelikle “Mücadele Teodisesi”nin kavramsal çerçevesi ve felsefî temelleri ortaya konulacak, ardından İkbâl’in hem mensur hem de manzum eserlerinden hareketle onun kötülük meselesine yaklaşımı değerlendirilecektir. Nihayetinde, İkbâl’in düşünce dünyasında “Mücadele Teodisesi”nin nasıl temellendirildiği ve bu teodisenin onun metafizik, ahlâk ve insan anlayışıyla nasıl bütünleştiği analiz edilecektir. Makalenin temel iddiası, İkbâl’in kötülük problemine dair çözümünde “mücadele”yi merkezî bir kategori olarak inşa ettiği ve bu yönüyle “Mücadele Teodisesi”nin en güçlü temsilcilerinden biri olarak değerlendirilebileceğidir.

Keywords

Din Felsefesi , Kötülük Sorunu , Mücadele Teodisesi , Muhammed İkbal , Benlik

Muhammad Iqbal’s Struggle Theodicy and His Attempt to Overcome Evil

https://izlik.org/JA47JW65SF

Abstract

The problem of evil, one of the most debated and persistently revisited issues in the history of hought,
continues to exist not only as a theological dilemma but also as an ontological and moral problem. Although various solutions and theodicies have been developed throughout history in response to this problem, contemporary thought still appears to lack satisfactory and comprehensive approaches. At the center of this study stands Muhammad Iqbal, an original thinker who, without rejecting the classical legacy of Islamic thought, engages with it critically and endeavors to reconstruct it on a contemporary epistemological and ontological basis. Iqbal's approach to the problem of evil also reflects the innovative and constructive orientation that characterizes his overall philosophical project. In the existing literature, Iqbal’s understanding of evil is generally addressed through a descriptive analysis of his prose works; however, this has often failed to adequately reveal the constructive and dynamic nature of his stance. The primary aim of this study is to analyze Iqbal’s intellectual attitude toward the problem of evil through the lens of a unique theodical framework shaped around the concept of struggle. Within this context, the approach we designate as the “Theodicy of Struggle” proposes a theological-philosophical paradigm in which the human being is positioned not as a passive recipient in the face of evil but as an active and morally responsible agent. This study will first outline the conceptual and philosophical foundations of the “Theodicy of Struggle”. It will then explore Iqbal’s multifaceted approach to the problem of evil by examining both his prose and poetic works. Ultimately, the analysis will seek to demonstrate how the “Theodicy of Struggle” is grounded within Iqbal’s intellectual system and how it integrates with his metaphysical, ethical, and anthropological views. The central thesis of this article is that Iqbal constructs struggle as a core category in his response to the problem of evil, thereby positioning himself as one of the most significant representatives of the “Theodicy of Struggle”.

Keywords

Philosophy of Religion , The Problem of Evil , Theodicy of Struggle , Muhammad Iqbal , Concept of the Self

References

• Akti, Selahattin. İbn Arabî’de Varlık ve Kötülük Problemi. İstanbul: Litera Yayınları, 2018.
• Albayrak, Mevlüt. “İkbal’de Tanrı’nın Kudreti ve Kötülük Problemi”. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 7 (2001), 185-194.
• Albayrak, Mevlüt. Tanrı ve Süreç. Isparta: Fakülte Kitabevi Yayınları, 2001.
• Asghar, Irfan. The Notion of Evil in the Qur’an and Islamic Mystical Thought. Ontario/London: The University of Western Ontario, 2021. https://ir.lib.uwo.ca/etd/7986
• Aydın, Mehmet S. “İkbal’in Felsefesinde İnsan”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 29 (1987), 83-106.
• Aydın, Mehmet S. “Muhammed İkbal’in Din Felsefesinde ‘Ulûhiyyet’ Kavramı”. İslâm Felsefesi Yazıları. 163-176. İstanbul: Ufuk Yayınları, 2000.
• Aydın, Mehmet S. “Süreç (Proses) Felsefesi Işığında Tanrı-Âlem İlişkisi”. Âlemden Allah’a. 35-108. İstanbul: Ufuk Yayınları, 2000.
• Çakmaz, Mehmet. Muhammed İkbal’de Kötülük Problemi Bağlamında Allah-Âlem İlişkisi. Iğdır: Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2022.
• Farooqi, Abbadullah. “The Problem of Good and Evil as Viewed By Iqbal”. Iqbal Review 13/3 (1972), 61-79.
• Hassan, Riffat. “Iblis in Iqbal’s Philosophy”. Iqbal Review 25/3 (1984), 25-28.
• Haydar, Gülzar. Şehirlerin Ruhu. çev. Gürkan Sekmen. İstanbul: İnsan Yayınları, 1991.
• Hemşinli, Hakan. “Ateizmin Bir Gerekçesi Olarak Kötülük Sorununa Yeni Bir Yaklaşım : Mücadele Teodisesi”. Değişen Dünyada Aile ve Gençliğin İnşası. ed. Coşkun Baba vd. 59-76. İstanbul: Ravza Yayınları, 2025.
• Hemşinli, Hakan. “Muhammed İkbal’in Kötülük Sorununa Yaklaşımı ve İlâhî Adaletin Tecellisi Olarak Acıların Olgunlaştırıcı Gücü”. İslâm Düşüncesinde Kötülük Sorunu ve Teodise. ed. Hakan Hemşinli - Yunus Kaplan. 3/89-125. Ankara: Elis Yayınları, 2022.
• Hemşinli, Hakan. “Türkçede Kötülük Sorunu ve Teodiseye Dair Bibliyografya - Analitik Açıdan Bir Değerlendirme-”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 18/36 (2020).
• İkbal, Muhammed. “Ahlâkî Bir İdeal Olarak İslâm”. çev. Celal Soydan. Makaleler. 195-203. Ankara: Hece Yayınları, 2017.
• İkbal, Muhammed. “Ahlâkî ve Siyasî Bir İdeal Olarak İslâm”. çev. Yusuf Kaplan. İslâm Düşüncesi. 45-81. İstanbul: Külliyât Yayınları, 2013.
• İkbal, Muhammed. Cavidname. çev. Ahmet Metin Şahin. Bursa: Irmak Yayınları, 1996.
• İkbal, Muhammed. Cavidname. çev. Halil Toker. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2008.
• İkbal, Muhammed. “Esrar-ı Hodî: Benliğin Sırları”. çev. Ali Nihat Tarlan. Esrar ve Rumuz. 25-79. İstanbul: Sufi Kitap Yayınları, 2010.
• İkbal, Muhammed. Hareket Zili. çev. Celal Soydan. Ankara: Hece Yayınları, 2019.
• İkbal, Muhammed. “Hicaz Armağanı”. Kulluk Kitabı: (Hicaz Armağanı, Yeni Gülşen-i Raz, Kulluk Kitabı, Musa Vuruşu. ed. Ali Nihat Tarlan. 7-78. İstanbul: Sufi Kitap Yayınları, 2006.
• İkbal, Muhammed. İslâm Felsefesine Bir Katkı: İran’da Metafizik İlimlerin Tekâmülü. çev. Cevdet Nazlı. İstanbul: Külliyât Yayınları, 2017.
• İkbal, Muhammed. İslâm’da Dinî Düşüncenin Yeniden İnşası. çev. Rahim Acar. İstanbul: Timaş Yayınları, 2013.
• İkbal, Muhammed. “Kulluk Kitabı: Bendegînâme”. Kulluk Kitabı: (Hicaz Armağanı, Yeni Gülşen-i Raz, Kulluk Kitabı, Musa Vuruşu. ed. Ali Nihat Tarlan. 101-114. İstanbul: Sufi Kitap Yayınları, 2006.
• İkbal, Muhammed. Lale-i Tur: Dörtlükler. çev. Yok. İstanbul: Araf Yayınları, 2013.
• İkbal, Muhammed. “Musa Vuruşu: Darb-ı Kelîm”. Kulluk Kitabı: (Hicaz Armağanı, Yeni Gülşen-i Raz, Kulluk Kitabı, Musa Vuruşu. ed. Ali Nihat Tarlan. 115-191. İstanbul: Sufi Kitap Yayınları, 2006.
• İkbal, Muhammed. “Peyâm-ı Maşrık”. çev. Ali Nihat Tarlan. Şarktan Haber: Peyâm-ı Maşrık, Zebûr-i Acem. 31-154. İstanbul: Timaş Yayınları, 2018.
• İkbal, Muhammed. “Rumuz-ı Bîhodî: Benlikten Geçmenin Remizleri”. çev. Ali Nihat Tarlan. Esrar ve Rumuz. 81-150. İstanbul: Sufi Kitap Yayınları, 2010.
• İkbal, Muhammed. Yansımalar. çev. Halil Toker. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2001.
• İkbal, Muhammed. “Zebûr-i Acem”. çev. Ali Nihat Tarlan. Şarktan Haber: Peyâm-ı Maşrık, Zebûr-i Acem. 155-239. İstanbul: Timaş Yayınları, 2018.
• Kalın, İbrahim. “Why Do Animals Eat Other Animals? Mulla Sadra on Theodicy and the Best of All Possible Worlds”. İslâm Araştırmaları Dergisi 12 (2004), 55-74.
• Kant, Immanuel. Ahlâk Metafiziğinin Temellendirilmesi. çev. Ioanna Kuçuradi. Ankara: Türkiye Felsefe Kurumu Yayınları, 2009.
• Kayani, Muhammed Han. Çağa İz Bırakan Önderler: Muhammed İkbal. İstanbul: İlke, 2018.
• Khatoon, Jamila. İkbal’in Felsefe Sisteminde Tanrı, İnsan ve Kâinat. çev. Celal Türer. İstanbul: Üniversite Kitabevi Yayınları, 2003.
• Kılıç, Cevdet. Büyük Mütefekkir Dr. Muhammed İkbal: Hayatı, Şahsiyeti ve Fikirleri. Ankara: Muradiye Yayınları, 1994.
• Korkmaz, Alper. “Kötülük Problemi ve Muhammed İkbal’in Bu Probleme Yaklaşımı”. Muhakeme Dergisi 4/2 (2021), 78-88.
• Korkmaz, Alper. Muhammed İkbal’de Kötülük Problemi ve Teodise. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Felsefe ve Din Bilimleri Anabilim Dalı, 2014.
• Lactantius. The Works of Lactantius. ed. Alexander Roberts. Edinburgh: T & T Clark, 1872.
• Leibniz, Gottfried Wilhelm. Teodise, İmanla Aklın Uygunluğu Üzerine Konuşma. çev. Hüseyin Batuhan. İstanbul: Fol Kitap Yayınları, 2019.
• Mackie, J. L. “Evil and Omnipotence”. Mind 64/254 (1955), 200-212.
• Maruf, Mohammed. “Iqbal’s Concept of God: An Appraisal”. Religious Studies 19/3 (1983), 375-383.
• Masood, Muhammad Mohsin. “The Theodicies of Allama Iqbal & John Hick”. Philosophy Now 154 (2023). https://philosophynow.org/issues/154/The_Theodicies_of_Allama_Iqbal_and_John_Hick
• Mirsadri, Saida. Beyond Evil, Facing Suffering; Reconstructing Islamic Theodicy by Deconstructing Tradition. İran: Taha Publication, 2022.
• Özdemir, Metin. “Kötülük Problemine Eleştirel Yaklaşım”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4 (2000), 225-257.
• Schimmel, Annemarie. “The Figure of Satan in the Work of Muhammad Iqbal”. ed. Tahir Hameed Tanoli. Iqbal Review 43/4 (2002), 175-179.
• Seneca. De Providentia, Tanrısal Öngörü. çev. Çiğdem Dürüşken. İstanbul: Alfa Yayınları, 2017.
• Shah, M. Maroof. “Iqbal and The Problem of Evil”. https://www.allamaiqbal.com/publications/journals/review/oct06/8-1%20 Iqbal%20and%20the%20Problem.htm. Erişim 28 Haziran 2025
• Shah, Mohammad Maroof. “Islam and Theodicy: A Critique of Iqbal’s Approach to the Problem of Evil”. Journal of Indian Council of Philoxsophical Research 22/3 (2005), 13-26.
• Shah, Mohammad Maroof. Problem of Evil in Muslim Philosophy: A Case Study of Iqbal. Delhi: Indian Publishers’ Distributors, 2007.
• Türer, Celal. Muhammed İkbal’de Din Felsefesi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, 1992.
• Zebidî, Ebü’l-Feyz Murtaza Muhammed b. Muhammed b. Muhammed ez-. İthâfu’s-sâdeti’l-muttekîn bi şerhi esrâri İhyâ-u ulûmi’d-din. Beyrut: Cususiyyetü’l Tarihü’l Arabi, 1994.