اشكالية المنهج في الدراسات اللغوية والبلاغية العربية: تشخيصات ومقترحات منهجية

Abstract

لا تزال اشكالية المنهج في البحوث الأكاديمية المكتوبة في مجال اللغة العربية والبلاغة من المشكلات الأساسية التي لم تحظ إلى اليوم بما يكفي من الايضاح والتحرير، وذلك على الرغم من تزايد الانتاج الأكاديمي في السنوات الأخيرة. وتتناول هذه الدراسة طبيعة توظيف المنهج في هذا المجال، ومدى كفايته، وما يترتب عليه من نتائج ابستيمية. ويتمثل الهدف الرئيس منها في تحليل مستوى الوعي المنهجي ومستوى التطبيق في بحوث اللغة العربية والبلاغة. كما تكشف الدراسة عن اشكالية المنهج في هذا الحقل المعرفي، وتبين أن المنهج يؤدي وظيفة حاسمة في تشكيل محتوى البحث، وضبط اتساقه، وتحديد القيمة الابستيمية للنتائج التي ينتهي إليها. وقد اقتصر البحث على المقالات المحكمة المنشورة في سنتي 2024 و2025، وعلى الرسائل الجامعية للدراسات العليا المنجزة في سنة 2025. وقد اختير هذا التحديد قصدا، ابتغاء رسم صورة لأحدث وضع منهجي في هذا المجال. وتبلورت الاشكالية المركزية للبحث حول أثر عدم التأسيس الواضح لاختيارات المنهج ولتصميمات البحث النوعي في الدراسات الأكاديمية المنتمية إلى مجال اللغة العربية والبلاغة، في العلاقة الابستيمية بين سؤال البحث والنتائج المتوصل إليها. وفي هذا السياق أيضا برز سؤالان فرعيان ينتظمان في صلب الدراسة، وهما: من أي الوجوه يجعل غياب المنهج العمل الأكاديمي عملا إشكاليا؟ وهل يمكن لبحث لم يحدد منهجه تحديدا سليما أن يشتمل على محتوى متسق؟ وقد اعتمدت الدراسة المقاربة النوعية، واستفادت في جمع البيانات من فحص الوثائق، وفي تحليلها من تحليل المحتوى النوعي. وقد أظهرت النتائج أن قسما مهما من الرسائل والمقالات المدروسة إما خلا من تصريح منهجي أصلا، وإما ورد فيه هذا التصريح على نحو مضمر أو غير منضبط. كما تبين أن المناهج المصرح بها صراحة لا تنسجم في كثير من الحالات انسجاما تاما مع اشكالية البحث ومساره التحليلي. وتنتهي الدراسة إلى ضرورة بناء لغة منهجية أكثر وضوحا وتأصيلا، وأكثر اتساقا مع أسئلة البحث في هذا المجال.

Keywords

• اللغة العربية والبلاغة
• منهجية البحث
• البحث النوعي
• التصاميم البحثية
• الاتساق الابستيمي

The Methodological Problem in Arabic Language and Balāghah Studies: Observations and Methodological Suggestions

Abstract

The methodological problem in academic research in the field of Arabic Language and Rhetoric remains insufficiently clarified despite the recent growth in scholarly production. This study examines the nature, adequacy, and epistemic implications of methodological usage in the field. Its main aim is to analyse the level of methodological awareness and the extent of methodological application in studies of Arabic Language and Rhetoric. In this respect, the study argues that method is not merely a formal component of research, but a constitutive element shaping the content, coherence, and epistemic value of scholarly inquiry. The study is limited to peer-reviewed articles published in 2024–2025 and postgraduate theses completed in 2025. Its central question concerns how the failure to articulate methodological choices and qualitative research designs clearly affects the epistemic relationship between the research question and the conclusions reached. It also asks whether methodological deficiency undermines the coherence of an academic study. The research adopts a qualitative approach, using document analysis for data collection and qualitative content analysis for interpretation. The findings indicate that in a considerable number of the theses and articles examined, methodological statements are either absent or remain implicit and ambiguous. Even where methods are explicitly stated, they often do not fully correspond to the research problem or analytical trajectory. The study concludes by emphasizing the need for a clearer, better grounded, and research-question-oriented methodological language in the field.

Keywords

• Arabic Language and Balāghah
• problem of method
• qualitative research
• research designs
• epistemic coherence.

Arap Dili ve Belagatı Araştırmalarında Yöntem Sorunu: Tespitler ve Öneriler

Abstract

Arap Dili ve Belagatı alanında kaleme alınan akademik araştırmalardaki yöntem sorunu, son yıllarda artan akademik üretime rağmen yeterince açıklığa kavuşturulamamış temel problemlerden biri olmayı sürdürmektedir. Bu çalışma, ilgili alandaki yöntem kullanımının mâhiyetini, yeterliliğini ve epistemik sonuçlarını incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, Arap Dili ve Belagatı araştırmalarında metodolojik farkındalığı ve uygulama düzeyini analiz etmektir. Çalışma, alandaki yöntem sorununu görünür kılmakta ve yöntemin; araştırmanın içeriği, tutarlılığı ve ulaşılan sonuçların epistemik değeri üzerinde belirleyici bir işleve sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Araştırma, 2024-2025 yıllarında yayımlanmış hakemli makaleler ile 2025 yılına ait lisansüstü tezlerle sınırlandırılmıştır. Mevcut sınırlandırma, alandaki en güncel metodolojik durumu betimlemek amacıyla bilinçli olarak seçilmiştir. Araştırmanın temel problemi, Arap Dili ve Belagatı alanındaki akademik çalışmalarda yöntem tercihleri ile nitel araştırma desenine ilişkin açık bir beyanın yer alıp almamasının, araştırma sorusu ile ulaşılan sonuç arasındaki epistemik ilişkinin kurulmasında nasıl bir rol oynadığı sorusu etrafında şekillenmiştir. Bu çerçevede “Yöntem eksikliği akademik bir çalışmayı hangi açılardan problemli hale getirir?” ve “Yöntemi sağlıklı biçimde belirlenmemiş bir araştırma tutarlı bir içeriğe sahip olabilir mi?” soruları da çalışmanın alt problemlerini oluşturmaktadır. Araştırmada nitel araştırma yöntemi benimsenirken veri toplama sürecinde doküman incelemesi, verilerin analizinde ise nitel içerik analizinden yararlanılmıştır. İncelenen tez ve makalelerin önemli bir kısmında yöntem beyanının ya hiç yer almadığı ya da örtük ve belirsiz bir düzeyde kaldığı görülmüştür. Açık biçimde ifade edilen yöntemlerin ise çoğu durumda araştırmanın problematiği ve analitik seyriyle tam olarak örtüşmediği tespit edilmiştir. Çalışma, alanda açık, temellendirilmiş ve araştırma sorusuyla uyumlu bir yöntem dilinin geliştirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Keywords

• Arap Dili ve Belagatı
• Araştırma Yöntemi
• Nitel Araştırma
• Araştırma Desenleri
• Epistemik Tutarlılık.

Supporting Institution

Çalışmayı destekleyen herhangi bir kurum yoktur.

Ethical Statement

Bu çalışmada araştırma ve yayın etiği ilkelerine riayet edilmiştir. Çalışmanın hazırlanması, veri toplama, analiz, yorumlama ve raporlama süreçlerinin tamamında akademik dürüstlük, bilimsel tarafsızlık ve etik kurallar gözetilmiştir. Araştırmada yararlanılan tüm kaynaklara usulüne uygun biçimde atıf yapılmış, intihal teşkil edebilecek herhangi bir uygulamadan kaçınılmıştır. İnceleme konusu olan tez ve makaleler kamuya açık akademik metinlerden oluştuğu için etik kurul izni gerektiren bir durum söz konusu olmamıştır.

References

1. Adeoye, Moses Adeleke. “Mastering the Basics: A Guide to Research Methodology for Effective Writing and Publication”. Chalim Journal of Teaching and Learning 4/1 (2024), 30-41. https://doi.org/10.31538/cjotl.v4i1.1345
2. Attâr, Hasen b. Muhammed b. Mahmûd. Ḥâşiye ʿalâ Şerḥi’l-Celâl el-Maḥallī ʿalâ Cemʿi’l-cevâmiʿ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.Awang, Zainudin. Research Methodology and Data Analysis. Shah Alam: UiTM Press, 2012.
3. Babbie, Earl R. The Practice of Social Research. Boston: Cengage Learning, 14. Basım, 2016.
4. Birsin, Mehmet vd. İslam İlimlerinde Araştırma Yöntem ve Teknikleri. ed. Recep Ardoğan. Kahramanmaraş: klm Yayınları, 2020.
5. Boyalık, M. Taha. “Kādî Abdülcebbâr’ın ‘Sözün Hakikati Teorisi’ ve Abdülkāhir el-Cürcânî’nin ‘Sözdizimi Teorisi’ Bağlamında Bir Eleştirisi”. İslâm Araştırmaları Dergisi 28 (2012), 61-84.
6. Brinkmann, Svend - Kvale, Steinar. Interviews: Learning the Craft of Qualitative Research Interviewing. Los Angeles - London - New Delhi - Singapore: SAGE, 3. Basım, 2015.
7. Charmaz, Kathy. Constructing Grounded Theory: A Practical Guide Through Qualitative Analysis. London: SAGE Publications, 2006.
8. Coffey, Amanda. “Analysing Documents”. The SAGE Handbook of Qualitative Data Analysis. ed. Uwe Flick. 367-379. London: SAGE Publications, 2014.

9. Creswell, John W. Qualitative Inquiry and Research Design: Choosing Among Five Approaches. Los Angeles: SAGE, 4. Basım, 2018.
10. Çıkar, Mehmet Şirin. Kıyas: Bir Nahiv Usul İlmi Kaynağı. Van: Ahenk Yayınları, 2007.
11. Eberle, Thomas S. “Phenomenology as a Research Method”. The SAGE Handbook of Qualitative Data Analysis. ed. Uwe Flick. London: SAGE Publications, 2014.
12. Fellows, Richard - Liu, Anita. Research Methods for Construction. Chichester: Wiley Blackwell, 4. Basım, 2015.
13. Flick, Uwe. “Qualitative Content Analysis”. The SAGE Handbook of Qualitative Data Analysis. ed. Uwe Flick. 3-18. London: Sage, 2014.
14. Flick, Uwe. An Introduction to Qualitative Research. London: Sage, 5. Basım, 2018.
15. Gee, James Paul. An Introduction to Discourse Analysis: Theory and Method. London: Routledge, 5th ed, 2025.
16. Gençer, Emrah. “Sosyal Bilimlerde Araştırma Yaklaşımları Çerçevesinde Din Eğitimi Biliminde Kullanılan Yöntem ve Teknikler”. Kalemname 5/9 (1 Haziran 2020), 182-219.
17. Gündüzöz, Soner. “el-Kitâb’ın Kuramsal Temelleri: Sîbeveyhi’nin Kitabındaki Kodifikasyonun Çözümü”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17 (2004), 235-263.
18. İbn Kāsım, Abdülazîz b. İbrâhîm. ed-Delīl ile’l-mütûni’l-ilmiyye. Riyad: Dârü’s-Sumeyʿî li’n-Neşr ve’t-Tevzîʿ, 1420/2000.
19. Kahraman, Ferruh. “İlâhiyat Araştırmalarında Yöntem Sorunu”. Balıkesir İlahiyat Dergisi 17 (1 Haziran 2023), 9-33.
20. Kannevcî, Ebü’t-Tayyib Muhammed Sıddîk Hasan Han. Ebcedü’l-ʿulûm. Beyrut: Dârü İbn Hazm, 1423/2002.
21. Kalyûbî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn. Ḥâşiyetâ Ḳalyûbī ve ʿAmīra. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1415/1995.
22. Kefevî, Ebü’l-Bekā. el-Külliyyât. thk. ʿAdnân Dervîş - Muḥammed el-Mıṣrî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, ts.
23. Kumar, Ranjit. Research Methodology: A Step-by-Step Guide for Beginners. London: SAGE Publications, 2019.
24. Kuşçuoğlu, Aslıhan. “İlahiyat Fakültelerindeki Araştırma Teknikleri Dersi: Bir Durum Çalışması”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 59/1 (2018), 297-316.
25. Oxford Learner’s Dictionaries, s.v. “Methodology”, Erişim 8 Mart 2026 https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/academic/methodology.
26. Öğmüş, Harun. İlâhiyat Araştırmaları Kılavuzu. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2021.
27. Ravitch, Sharon M. - Riggan, Matthew. Reason & Rigor: How Conceptual Frameworks Guide Research. Los Angeles: SAGE Publications, 2017.
28. Schreier, Margrit. Qualitative Content Analysis in Practice. London: Sage, 2012.
29. Sheppard, Valerie. Research Methods for the Social Sciences: An Introduction. b.y.: BCcampus, 2020.
30. Simsek, Zeki vd. “Systematicity in Organizational Research Literature Reviews: A Framework and Assessment”, Organizational Research Methods 26/2 (2023), 292-321. https://doi.org/10.1177/10944281211008652
31. Stake, Robert E. The Art of Case Study Research. Thousand Oaks, CA: SAGE Publications, 1995.
32. TDK, Türk Dil Kurumu. Güncel Türkçe Sözlük. Erişim 8 Mart 2026. https://sozluk.gov.tr/.
33. Tehânevî, Muhammed A‘lâ b. Alî b. Muhammed Hâmid. Keşşâfü ıṣṭılâḥâti’l-fünūn ve’l-ʿulūm. nşr. ʿAlî Daḥrûc. Beyrut: Mektebetü Lübnân Nâşirûn, 1996.
34. Ulugöl, Fatih. “Morfolojik Açıdan Arap Dilinde İlhâk Olgusu”. Bülent Ecevit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/2 (2021), 559-578.
35. Yıldırım, Ali - Şimşek, Hasan. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 8. Basım, 2011.
36. Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer. el-Ḳısṭâs fī ʿilmi’l-ʿarūż. thk. Fahreddin Kabâve. Beyrut: Mektebetü’l-Meʿârif, 1410/1989.