Tasavvuf Düşüncesinde Teslimiyet Anlayışının Psiko-Sosyal Açıdan Değerlendirilmesi

Year 2025, Volume: 10 Issue: 1, 119 - 139, 24.04.2025

Hamdi Kızıler

https://doi.org/10.20486/imad.1623191

Abstract

Tasavvuf, manevî ve ahlakî bir disiplin olarak insanın iç dünyasını ıslah ve ahlakını güzelleştirmeyi hedeflemiştir. Bunun için kendisine göre çeşitli usuller uygulamıştır. O usullerden biri de tasavvufa intisap eden birinin, manevî mürebbi kabul edilen mürşide teslim olmasıdır. Esasen teslimiyet, insanın fıtratında var olan ve tatmin edilmeye meyilli temel duygulardan biridir. Bunun doğru ve güzel bir şekilde yapılması gerekir. Bu çalışmada, tasavvufun ortaya çıktığı ilk dönemlerden itibaren sûfîlerin teslimiyet anlayışına temas edilecek; hal, makam ve diğer tasavvufî kavramlarla mukayesesine girilmeden teslimiyetten anladıkları ile bu uygulamadan bekledikleri ele alınacaktır. Bununla beraber teslimiyetin çerçevesi; samimiyet, muhabbet, rol model ve eğitimle sınırlandırılacaktır. Ayrıca teslimiyetin bireyin kişisel ve sosyal hayatına psiko sosyal etkileri tespit edilerek kısaca değerlendirilecektir. Çalışma, başta tasavvuf kaynakları olmak üzere literatür taranması ve değerlendirmelerle yapılacak nitel bir araştırmadır. Sûfîlere göre teslimiyet, bir mürşidin nefs, kalp ve ahlak eğitimine samimiyet ve muhabbetle bağlanmaktır. Bu bağlılık ve teslimiyet, zamanla tasavvufta bir problem ve eleştiri olarak gündeme gelmiştir. Bu çalışmayla söz konusu problem ve eleştirilere cevap olabilmesi ve teslimiyetin doğru anlaşılması hedeflenmiştir.

Keywords

Tasavvuf , Teslimiyet , Mürşid , Eğitim , Psiko-sosyal

Evaluation of the Concept of Submission in Sufi Thought from a Psycho-Social Perspective

Abstract

Sufism, as a spiritual and moral discipline, aims to reform the inner world of a person and beautify their character. To achieve this, it has applied various methods according to its own understanding. One of these methods is that a person who joins Sufism must surrender to the spiritual guide, known as the "murshid," who is considered the spiritual mentor. Surrender, in essence, is one of the fundamental emotions inherent in human nature, which tends to seek fulfillment. This surrender must be done in a correct and beautiful way. In this study, the concept of surrender in Sufism will be addressed, starting from the early periods when Sufism emerged. The understanding of surrender among the Sufis, as well as the expectations from this practice, will be explored without delving into comparisons with concepts like spiritual states (hal), stations (maqam), and other Sufi terms. Furthermore, the framework of surrender will be limited to sincerity, love, role models, and education. Additionally, the psychosocial effects of surrender on the individual's personal and social life will be briefly evaluated. This study will be a qualitative research based on a literature review, primarily of Sufi sources, and evaluations. According to the Sufis, surrender is the act of committing to the spiritual, heart, and ethical training of a murshid with sincerity and love. Over time, this commitment and surrender have become a subject of critique and problem in Sufism. The aim of this study is to address these issues and critiques, and to contribute to a correct understanding of surrender.

Keywords

Sufism , Submission , Murshid , Education , Psycho-social

References

• Adler, Alfred. Kişilik Bozuklukları ve Toplumsal Bütünleşme. çev. Belkıs Çorakçı. İstanbul: Say Yayınları, 1983.
• Ayaz, Muzaffer. “Mevlânâ Celâleddîn Rûmî’nin Ahlak Öğretisinde Mutluluk”. Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi II/1 (Ocak-Haziran 2018), 87-108. https://doi.org/10.30561/sinopusd.434769.
• Buharî, Ebu Abdillah Muhammed b. İsmail. Sahihu'l-Buharî. Beyrut: Daru'l-Ma'rife, 2004.
• Carrel, Alexis. İnsan Denen Meçhul. çev. Refik Özdek. İstanbul: Yağmur Yayınları, 1983.
• Ebu Talib el-Mekkî, Muhammed b. Ali. Kutu'l-Kulûb. çev. Abdulkadir Ahmed Ata. Mısır, 1961.
• Elmalılı Hamdi Yazır. Hak Dîni Kur’ân Dili. Ankara: Akçağ Yayınları, 1995.
• Ergün, Mustafa. Eğitim Sosyolojisine Giriş. Ankara: Ocak Yayınları, 1994.
• Erzurumlu İbrahim Hakkı. Marifetnâme. çev. Faruk Meyan. İstanbul: Bedir Yayınevi, 1999.
• Eskicumalı, Ahmet. “Eğitim, Öğretim ve Öğretmenlik Mesleği”. Öğretmenlik Mesleğine Giriş. Ed. Yüksel Özden. Ankara: Pegem A Yayıncılık, 2002.
• Gündüz, İrfan. “Tasavvufî Bir Terim Olarak Râbıta”. Tasavvuf, İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 19 (2007), 23-53. Güzel, Abdurrahman. Dinî-Tasavvufî Türk Edebiyatı. Ankara: Akçağ Yayınları, 2006.
• Hucvirî, Ali b. Osman Cüllabî. Keşfu’l-Mahcûb (Hakikat Bilgisi). çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergah Yayınları, 1996.
• İbn Hişâm, Ebu Muhammed Cemalüddin Abdülmelik. es-Sîretü’n-Nebeviyye. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Arabî, 1990.
• İbn Manzûr, Cemaleddin Muhammed. Lisanu'l-Arab. Beyrut: Daru Sadir, 1968.
• İbn Saʻd, Ebu Abdillah Muhammed. Kitâbü’t-Tabakâti’l-Kebîr. Kahire: Mektebü’l-Hancî, 2001.
• İbnü’l-Arabî, Muhyiddin. el-Fütühâtu’l-Mekkiyye. nşr. Osman Yahya-İbrahim Medkûr. Kahire: 1972-1990.
• İz, Mahir. Tasavvuf: Mahiyeti, Büyükleri ve Tarikatler. haz. M. Ertuğrul Düzdağ. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2012.
• İzutsu, Toshihiko. Kur'an'da Dini ve Ahlaki Kavramlar. çev. Selahattin Ayaz. İstanbul: Pınar Yayınları, 1991.
• Işıtan, İbrahim. Sûfî Psikolojisi. Ankara: Divan Kitap, 2014.
• Karaca, Faruk. “Dilimizde Dinî İnanç İfade Eden Bazı Kavramlar”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14 (1999), 227-243.
• Karagöz, İsmail ve dğr. Dinî Kavramlar Sözlüğü. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2015.
• Karaman, Hayreddin. Çağrıcı, Mustafa. Dönmez, İbrahim Kafi. Gümüş, Sadrettin. Kur’ân Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. Ankara: Saray Matbaacılık, 2007.
• Kasım, İsmail. Tasavvufta İrşad ve Mürşide Teslimiyet. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi. Isparta: 2019.
• Kayıklık, Hasan. Tasavvuf Psikolojisi. Ankara: Akçağ Yayınları, 2011.
• Kelabazî, Ebu Bekir Muhammed b. İshak. et-Taarruf li Mezheb-i Ehli’t-Tasavvuf (Doğuş Devrinde Tasavvuf). çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergah Yayınları, 1992.
• Kızıler, Hamdi. Tasavvufta Karakter Eğitimi. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2017.
• Kuşeyrî, Ebu’l-Kasım Abdülkerim b. Hevâzin. er-Risaletü’l-Kuşeyriyye fî İlmi’t-Tasavvuf. Beyrut: Dâru’l-Ceyl, 1990.
• Kuşeyrî, Ebu’l-Kasım Abdülkerim b. Hevâzin. Tasavvuf İlmine Dair Kuşeyrî Risâlesi. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergah Yayınları, 1999.
• Kutup, Muhammed. İnsan Psikolojisi Üzerine Etüdler. çev. Bekir Karlığa. İstanbul: İşaret Yayınları, 1987.
• Manaf, Akif. Teslimiyet Psikolojisi Varoluşsal Bilgelik Serisi. İstanbul: Az Yayıncılık, 2022.
• Milgram, Stanley.“Behavioral Study of Obedience.”Journal of Abnormal and Social Psychology 67/4 (1963), 371-378.
• Milgram, Stanle. “Some Conditions of Obedience and Disobedience to Authority”. Human Relations 18/1 (1965), 57-76.
• Müslim, Ebu’l-Hüseyin Müslim b. el-Haccâc. Sahihu Müslim. Beyrut: Daru'l-Ma'rife, 2010.
• Necati, Muhammed Osman. Kur’an ve Psikoloji. Ankara: Fecr Yayınları, 2004.
• Oruç, Cemil. “Gazalî’de Ahlaki Değerler Eğitimi”. TYB Akademi Dil Edebiyat ve Sosyal Bilimler Dergisi 1/1 (Ankara 2011), 155-171.
• Ögke, Ahmet. “Yiğitbaşı Velî’nin Tasavvuf ve Tarikat Kavramlarına Bakışı ve Tarikatları Tasnifi”. Dinî Araştırmalar 4/11 (2001), 147-162.
• Öngören, Reşat. “Tasavvuf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 40/119-126. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
• Öngören, Reşat. “Şeyh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 39/50-52. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Ragıb el-İsfehanî, Hüseyin b. Muhammed. Müfredat fî Garibi’l-Kur’ân. Kahire: 1961.
• Sarmış, İbrahim. Teorik ve Pratik Açıdan Tasavvuf ve İslam. İstanbul: Yöneliş Yayınlar, 1995.
• Sayar, Kemal. Sufi Psikolojisi. İstanbul: İnsan Yayınları, 2000.
• Sayın, Esma. Tasavvuf Terapisi. İstanbul: Nesil Yayınları, 2014.
• Selvi, Dilaver. Kaynaklarıyla Tasavvuf. İstanbul: Semerkant Yayınları, 2013.
• Tarhan, Nevzat. Akıldan Kalbe Yolculuk. İstanbul: Nesil Yayınları, 2012.
• Tenik, Ali. “Sosyo-Psikolojik Açıdan Zikir ve Şanlıurfa Dergâh Camii Örneği”. Tasavvuf İlmi ve Akademik Araştırma Dergisi 3/8 (Ankara 2002), 97-116.
• Uzun, Mustafa İsmet. “İbrahim Tennûrî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 21/356. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• Yılmaz, Hasan Kâmil. “Teslimiyet”. Altınoluk Dergisi. 129 (Kasım 1996).