Toplumsal Başkaldırı Bağlamında Memetkerim Destanı Üzerine Bir İnceleme

Year 2026, Issue: 18, 383 - 398, 31.01.2026

Çetin Yıldız

https://doi.org/10.53791/imgelem.1803718

Abstract

Bu çalışma, toplumsal hoşnutsuzlukların edebî metinlerdeki yansımalarını inceleyerek Memetkerim Destanı’nı toplumsal başkaldırı olgusu bağlamında analiz etmeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın temel sorunu; halk anlatılarında toplumsal adaletsizlik, ekonomik eşitsizlik ve siyasal baskının nasıl temsil edildiği ve bu temsillerin kolektif bilinç ile direniş kültürünü nasıl şekillendirdiğidir. Bu bağlamda “Memetkerim Destanı”nın toplumsal başkaldırıyı hangi temalar üzerinden işlediği, bu başkaldırının bireysel mi yoksa kolektif mi yansıtıldığı ve destanın halkın adalet ve meşruiyet algısını nasıl yansıttığı sorularına yanıt aranacaktır. Araştırmada nitel yöntem ve metin analizi kullanılmış, destan tarihsel bağlamı göz önünde bulundurularak sosyoloji alanında geliştirilen kuramsal yaklaşımlar ve modeller ışığında incelenmiştir. Weber’in otorite ve meşruiyet kavramı, Durkheim’in toplumsal normların çözülmesi yaklaşımı, Merton’un yapısal gerilim kuramı, Hirschman’ın çıkış-ses-sadakat modeli, Scott’un gizli direniş teorisi ve Tilly’nin örgütlenme olgusu çalışmanın kuramsal çerçevesini oluşturmuştur. Böylece destan yalnızca edebî bir ürün olarak değil, aynı zamanda sosyal bilimlerin ortak ilgi alanı olan bir başkaldırı metni olarak yorumlanmıştır. 19. yüzyıl sonları ile 20. yüzyıl başlarında Orta Asya Türk halklarının yaşadığı sosyo-ekonomik ve siyasal baskıları yansıtması bakımından Memetkerim Destanı üzerine yapılan bu çalışma önem arz etmektedir. Bu bağlamda destan; halkın kolektif direniş bilincini besleyen, adalet ve eşitlik talebini görünür kılan kültürel bir metin olarak değerlendirilmektedir. Ayrıca araştırma, halk anlatılarının toplumsal hafızayı şekillendirme, kolektif direniş bilincini besleme ve aktarma gücünü ortaya koyması bakımından da özgün bir katkı sunmaktadır.

Keywords

Toplumsal Başkaldırı , Memetkerim Destanı , Meşruiyet Krizi , Gizli Direniş , Kolektif Bilinç.

Ethical Statement

Bu araştırma makalesinin verileri anket veya mülakat teknikleri kullanılarak elde edilmediğinden etik kurul izni gerekmemiştir.

An Analysis of the Memetkerim Epic in the Context of Social Rebellion

Abstract

This study aims to analyze the Epic of Memetkerim within the context of social rebellion by examining the reflections of social discontent in literary texts. The main problem of the research is how social injustice, economic inequality, and political oppression are represented in folk narratives, and how these representations shape collective consciousness and resistance culture. In this context, the study will seek answers to the questions of through which themes the Epic of Memetkerim deals with social rebellion, whether this rebellion is reflected individually or collectively, and how the epic reflects the people's perception of justice and legitimacy. The research employs qualitative methods and textual analysis, examining the epic within its historical context and in light of theoretical approaches and models developed in the field of sociology. Weber's concept of authority and legitimacy, Durkheim's approach to the dissolution of social norms, Merton's structural tension theory, Hirschman's exit-voice-loyalty model, Scott's theory of covert resistance, and Tilly's concept of organization constitute the theoretical framework of the study. Thus, the epic has been interpreted not only as a literary product but also as a text of rebellion, a common area of interest for the social sciences. This study on the Memetkerim Epic is significant because it reflects the socio-economic and political pressures experienced by the Turkic peoples of Central Asia in the late 19th and early 20th centuries. In this context, the epic is considered a cultural text that nourishes the collective resistance consciousness of the people and makes visible their demands for justice and equality. Furthermore, the research offers a unique contribution by revealing the power of folk narratives to shape social memory, nourish and transmit collective resistance consciousness.

Keywords

Social Rebellion , Memetkerim Epic , Legitimacy Crisis , Hidden Resistance , Collective Consciousness.

Ethical Statement

In this research article, ethics committee permission was not required as the data were not obtained using survey or interview techniques.

References

• Bars, M. E. (2019). Sanal dünyada halk mizahının gülen/güldüren yüzü: siyasi fıkralar. Folklor/Edebiyat, 25(99), 471-489. https://doi.org/10.22559/folklor.981
• Başgöz, İ. (1986). Folklor yazıları. Adam Yayınları.
• Camus, A. (1985). Başkaldıran insan (T. Yücel, Çev.). Kuzey Yayınları.
• Çetintaş, N. (2022). Sebepleri ışığında 1898 andican olayı; isyan mı, bağımsızlık hareketi mi? Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 2(6), 141-151. https://doi.org/10.56387/ahbvedebiyat.1095902
• Doğan, A., ve Coşkun, M. E. (2022). Vergilendirmenin tarihsel gelişim sürecinde öne çıkan vergi isyanları. Nazilli İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 3(1), 28-41.
• Durkheim, E. (2006). Toplumsal işbölümü (Ö. Ozankaya, Çev.). Cem Yayınevi.
• Erkilet, A. (2007). Toplumsal yapı ve değişim kuramları. Hece Yayınları.
• Freire, P. (1991). Ezilenlerin pedagojisi (D. Hattatoğlu, Çev.). Ayrıntı Yayınevi.
• Gökbunar, A. R. (2004). Atçalı Kel Mehmed ayaklanması: vergiye farklı bir başkaldırı örneği. Yönetim ve Ekonomi Dergisi, 11(1), 27-34.
• Hirschman, A. O. (1970). Exit, voice and loyalty. Harward University Press.
• İbrayev, Ş. (1998). Destanın yapısı (A. A. Çınar, Akt.). Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
• Kıllıoğlu, M. E. (2019). Çarlık rusyasında ceditcilik/yeni usul hareketi. Journal of Awareness, 4(1), 65-90. https://doi.org/10.26809/joa.4.006
• Moore, B. (1989). Diktatörlüğün ve demokrasinin toplumsal kökenleri: çağdaş dünyanın yaratılmasında soylunun ve köylünün rolü (Ş. Tekeli-A. Şenel, Çev.). Verso Yayıncılık.
• Moran, B. (2002). Edebiyat kuramları ve eleştiri. İletişim Yayınları.
• Oçilov, T. (1973). Memetkerim palvan destanning tarihi esasları. T. Mirzayev (Ed). Özbek halık icadı boyıça tedkikatlar (3. Cilt, s.126-146). Özbekistan SSR Fen Neşriyatı.
• Öncül, K. (2010). Eski Türk kültürü ve halk edebiyatı ürünlerinde başkaldırı kavramı. Manas Yayınları.
• Scott, J. C. (1995). Tahakküm ve direniş sanatları gizli senaryolar (A. Türker, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
• Tilly, C. (1995). Avrupa’da devrimler 1492-1992 (Ö. Arıkan, Çev.). Afa Yayıncılık.
• Ünal, F. (2010). Rus emperyalizmine karşı stepte büyük başkaldırı sultan kenesarı. İlgi Kültür Sanat Yayıncılık. Weber, M. (1998). Sosyoloji yazıları (T. Parla, Çev.). İletişim Yayınları.
• Yılmaz Vurgun, S. (2016). 1916 Türkistan isyanı. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (40), 315-325. https://doi.org/10.21563/sutad.270392
• Zarif, H. (1965). Dastagul: Özbek halık icatı. Bedii Edebiyat Neşriyatı.
• Zelyut, R. (1989). Halk şiirinde başkaldırı. Sosyal Yayınlar.