Çalışan Tasarımlarında Çalışanın Maddi ve Manevi Haklarının Korunması

Abstract

Bu makalede, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında çalışanların, çalışan tasarımları üzerindeki maddi ve manevi hakları incelenmektedir. SMK’nın 73. maddesinin 1. fıkrasına göre, çalışanın iş tanımı kapsamında veya iş tanımında yer almasa dahi, iş ilişkisi esnasında ve büyük ölçüde işletmenin imkân, bilgi ve tecrübesiyle ürettiği tasarımlarda hak sahibi işverendir. Öte yandan, SMK’nın 73. maddesinin 2. fıkrasına göre; aynı maddenin 1. fıkrasında yer almayan, çalışanın sözleşmeden doğan yükümlülükleri dışında kalan ancak iş yerindeki araç ve bilgilerden istifade edilmek suretiyle üretilen tasarımlarda işverene hak sahipliği talep etme hakkı tanınmıştır. Bu kapsamdaki tasarımlarda, işverenin talebi hâlinde hak sahipliği verildiği takdirde çalışana da SMK m. 74/1 uyarınca bedel talep etme hakkı tanınmıştır. Hizmet ilişkisi dışındaki tasarımlar bakımından, genel kural gereği tasarımcı hak sahibi olacaktır. Çalışmada, çalışan tasarımlarıyla benzer gerekçelerle ihdas edilen çalışan eserleri ve çalışan buluşlarına ilişkin hükümler başta olmak üzere, diğer sınai haklara ilişkin hükümler de incelenmiştir. Çalışmanın son kısmında, çalışana tanınan tek manevi hak olan “adın belirtilmesi hakkı” da telif haklarıyla karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Makalede, pratikte karşılaşılan sorunlara ilişkin normatif ve uygulamaya dair çözüm önerileri sunulmuştur.

Keywords

• Çalışan
• İşveren
• Çalışan tasarımı
• Tasarımcı
• Manevi hak

Protection of Employees’ Pecuniary and Moral Rights in Employee Designs

Abstract

In this article, the pecuniary and moral rights of employees over employee-created designs are examined within the framework of the Industrial Property Law No. 6769. According to Article 73/1 of the Industrial Property Law, the employer is the right holder of designs created by an employee either within the scope of their job description or, even if not included in it, during the employment relationship and largely by using the enterprise’s resources, knowledge, and experience. On the other hand, under Article 73/2, for designs that do not fall within the scope of Article 73/1 and are created outside the employee’s contractual duties but by using the tools and information available in the workplace, the employer is granted the right to claim ownership. In designs within this scope, if ownership is granted at the employer's request, the employee is also granted the right to claim compensation in accordance with Article 74/1. As a general rule, for designs created outside the scope of an employment relationship, the designer shall be the right holder. The study also examines other industrial property provisions, particularly those concerning employee works and employee inventions, which were established on similar grounds as employee-created designs. Finally, the only moral right granted to employees -the “right of attribution”- is analyzed in comparison with the corresponding right under copyright law. The article presents both normative and practical solution proposals regarding the issues encountered in practice.

Keywords

• Employee
• Employer
• Employee-created design
• Designer
• Moral right

References

1. Abacıoğlu Viskuşenko M ve Karaca OU, ‘Yükseköğretim Kurumlarında Gerçekleştirilen Buluşların ve Tasarımların Sınai Mülkiyet Kanunu Kapsamında Hukuki Rejimi’ (2021) 1 FMR 1-27
2. Akkaş S, ‘Endüstriyel Tasarımların Hukuki Korunması’ (Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi 2006)
3. Arıkan AS, ‘Sınai Tasarımlar’ (1994) 17(37) Banka ve Ticaret Hukuku Dergisi 73-113
4. Arıkan Ö ve Yalçıntaş D, ‘Çalışan Tasarımlarında Hak Sahipliği’ (2020) 6(1) Ticaret ve Fikri Mülkiyet Hukuku Dergisi 29-43
5. Ateş M, Fikri Hukukta Eser (Turhan 2007)
6. Ateş M, ‘Telif Hukukunda Eser Kavramı ve Eser Sahipliği’ in Hasan Kadir Yılmaztekin ve Banu Fatma Günarslan (eds), Fikri Mülkiyet Hukuku Çalıştayı Bildiriler Kitabı (19–22 Aralık 2020) (Türkiye Adalet Akademisi 2020) 15-67
7. Ateş ZG, ‘Güncel Yargıtay Kararlarına Göre Eser Sahibinin Manevi Haklarının İhlali Halinde Manevi Tazminatın Belirlenmesi Sorunu’ in Canan Küçükali (ed), Fikri Mülkiyet Hukukunda Güncel Gelişmeler Uluslararası Sempozyumu (23–24 Haziran 2023) (Balıkesir, Filiz Kitabevi 2023) 15-18
8. Baştürk İ, ‘Fikir ve Sanat Eserleri Hukukumuzda Manevi, Mali veya Bağlantılı Haklara Tecavüz Suçları’ in Hasan Kadir

9. Yılmaztekin, Banu Fatma Günarslan ve Zehra Karagözlü (eds), Fikri Mülkiyet Hukukçuları Toplantısı: Yargıtay ve Avrupa Birliği Adalet Divanı Kararları Hakkında Karşılaştırmalı Perspektifler (Türkiye Adalet Akademisi 2023) 283-313
10. Bellican C, ‘Fikri Hukukta Manevi Haklar ve Manevi Hakların Korunması’ (Doktora Tezi, İstanbul Kültür Üniversitesi 2008)
11. Bently L, Sherman B, Gangjee D ve Johnson P, Intellectual Property Law (5th edn, OUP 2018)
12. Bilgin AA, Endüstriyel Tasarım Hakkı ve Tazminat Davaları (Vedat Kitapçılık 2006)
13. Bozbel S, Fikri Mülkiyet Hukuku (On İki Levha 2015)
14. Bozgeyik H, Er S, ‘Tasarımlar İçin Kümülatif Koruma’ (2019) 5 (1) Ticaret ve Fikri Mülkiyet Hukuku Dergisi 19-38
15. Camcı S, ‘FSEK Bağlamında İşçi Eserleri Yönünden Manevi Hakların Değerlendirilmesi’ in Canan Küçükali (ed), Fikri Mülkiyet Hukukunda Güncel Gelişmeler Uluslararası Sempozyumu (23–24 Haziran 2023, Balıkesir) (Filiz Kitabevi 2023) 25-28
16. Çataklar E, ‘Sınai Mülkiyet Kanunu ile Çalışanların Tasarımları ve Buluşları Üzerindeki Hak Sahipliği Sisteminde Yapılan Değişiklikler’ in Feyzan Hayal Şehirali Çelik (ed), 6769 Sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu Sempozyumu (9–10 Mart 2017) (Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü 2017) 409-454
17. Çolak U, Türk Patent Hukuku (4. Baskı, Adalet Yayınevi 2022)
18. Düzgüner B, ‘Endüstriyel Tasarımlar ile İlgili Hukuki İşlemlerin KHK ve Sınai Mülkiyet Kanunu Çerçevesinde Karşılaştırılması’ (2018) 14(53) Fikri ve Sınai Haklar Dergisi 55-108
19. Erdil E, Fikri Mülkiyet Hukuku Ders Kitabı (2. Baskı, Vedat Kitapçılık 2021)
20. Güneş İ, Uygulamada Fikir ve Sanat Eserleri Hukuku (3. Baskı, Seçkin 2021)
21. İmirlioğlu D, ‘Tasarım Hukuku’ in Rıza Ayhan, Hayrettin Çağlar, Burçak Yıldız ve Dilek İmirlioğlu (eds), Sınai Mülkiyet Hukuku (Adalet Yayınları 2021) 167-208
22. Karaahmetoğlu A, ‘Çalışan Tasarımları Üzerindeki Hak Sahipliği’ (2020) 16 (59) Fikri ve Sınai Haklar Dergisi
23. Karaaslan P, ‘Teknik Buluşlar İle Tasarım Koruması Arasında Sınır Çizgisi: Teknik İşlevin Tasarımı Şekillendirmesi’ (2019) 10 (2) İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 489-503
24. Karahan S, Suluk C, Saraç T, Nal Temel, Fikri Mülkiyet Hukukunun Esasları (3. Baskı, Seçkin 2013)
25. Kaya A, ‘Türk Hukukunda Patentten Doğan Haklar’ (1997) 55(4) İÜHFM 173-200
26. Kılıçoğlu AM, Sınai Haklarla Karşılaştırmalı Fikri Haklar (Turhan Kitabevi 2006)
27. Kılıçoğlu, AM, Telif Hakkı ve Yayın Sözleşmesinden Ayırdedilmesi (2000) 1(1) FMR – Ankara Barosu Fikri Mülkiyet ve Rekabet Hukuku Dergisi 43-49.
28. Koçak H, ‘Türk Patent Hukuku Açısından Çalışan Buluşlarında Hak Sahipliği ve Çalışanın Bedel Hakkı’ (2019) 9(2) Hacettepe Hukuk Fakültesi Dergisi 489-532
29. Koç Çelik N, Ulusal ve Uluslararası Hukukta Tasarımların Tescili ve Korunması (Adalet Yayınları 2009)
30. Köker AR ve Yalçıner UG, Patent ve Faydalı Modelden Kaynaklanan Uyuşmazlıklar (Genişletilmiş 3. Baskı, Yetkin Yayınları 2025)
31. Kur A ve Dreier T, European Intellectual Property Law: Text, Cases and Materials (Edward Elgar Publishing 2013)
32. Polater S, Fikir ve Sanat Eserleri Hukukuna Göre Güzel Sanat Eserleri ve Eser Sahibinin Hakları (On İki Levha 2021)
33. — —, Yükseköğretim Kurumlarında Meydana Getirilen Fikri ve Sınai Mülkiyet Hakları ve Hak Sahipliği (Adalet Yayınevi 2019)
34. Scourfield T, ‘Article 14 Right to the Community Design’ içinde Gordian N Hasselblatt (ed), Community Design Regulation (Article-by-Article Commentary) (2nd edn, C.H. Beck 2018)
35. Stone D, European Union Design Law: A Practitioners’ Guide (2nd edn, OUP 2016)
36. Suluk C, Avrupa Topluluk Hukukunda Tasarımların Korunması: Topluluk Tasarımı (Seçkin 2002)
37. — —, Fikri Mülkiyet Haklarının Koruma Kuvveti (Seçkin 2025)
38. — —, ‘Tasarımcıya Seçenek Bırakmayan Tasarımların Hukuki Durumu’ in Prof Dr Ömer Teoman’a 55. Yaş Günü Armağanı, c 1 (Beta Basım Yayım Dağıtım 2002)
39. — —, Tasarım Hukuku (Endüstriyel Tasarım – Marka – Patent ve Faydalı Model Karşılaştırmalı) (Seçkin 2003)
40. — —, ‘6769 Sayılı Sınai Mülkiyet Kanununun Getirdiği Yenilikler’ (2018) 4(1) Ticaret ve Fikri Mülkiyet Hukuku Dergisi 91-109
41. — —, Karasu R ve Nal T, Fikri Mülkiyet Hukuku (7. Baskı, Seçkin Yayıncılık 2023)
42. Suthersanen U, Design Law: European Union and United States of America (2nd edn, Sweet & Maxwell 2010)
43. Sümer HH, İş Hukuku (25. Bası, Seçkin 2020)
44. Süzek S, İş Hukuku (18. Bası, Beta 2019)
45. Şahinalp K, ‘Türk Hukukunda Endüstriyel Tasarımlar’ (2000) 26(3) Yargıtay Dergisi 302-336
46. Tekinalp Ü, Fikri Mülkiyet Hukuku (5. Bası, Vedat Kitapçılık 2012)
47. Torremans P, Holyoak and Torremans Intellectual Property Law (9th edn, OUP 2019)
48. Türker G, ‘Bağlantılı Haklar ve Bu Hakların Fikrî Hukuk Alanındaki Yeri’ in Hasan Kadir Yılmaztekin ve Banu Fatma Günarslan (eds), Fikri Mülkiyet Hukuku Çalıştayı Bildiriler Kitabı (19–22 Aralık 2020) (Türkiye Adalet Akademisi 2020) 83-126
49. Yıldız Ö, ‘Çalışanların Meydana Getirdiği Eserler’ (2014) 72(2) İstanbul Hukuk Mecmuası 497-540
50. Yılmaztekin HK, ‘Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu Uyarınca Eser Sahipliği ve Hak Sahipliği ile Bunların Tecavüz Davaları Bağlamında Davacı Sıfatına Etkileri’ (2020) 65 Adalet Dergisi 499-557