İran'da tehlike altındaki bir Türk dili değişkesi: Halaçça ve Halaç dil topluluğu
Abstract
Bu çalışmanın temel amacı İran’da yaşayan ve dilleri yok olma tehlikesi altında olan Halaç dil topluluğunu ve bu topluluğun kullandığı dil değişkesini ve İran’ın dil politikası tarihini, dil politikası olgusu çerçevesinde incelemektir. Bu bağlamda, bu çalışma kapsamında İran’da Halaç Türkçesi konuşuru çok dilli ve çok lehçeli bireylerin farklı dil manzarası ekolojisi içerisinde kullandıkları Halaç Türkçesi ağızları toplumdilbilim verileri tarihi ve dilbilimsel kaynaklar ışığında incelenmektedir. Kâşgarlı Mahmûd’un Divanû Lügâti’t-Türk’te Orta Asya’da İsficāb ve Balasagun yakınlarında kaydettiği Argu adını verdiği boyun dilleriyle büyük benzerlik gösteren Halaççanın günümüzdeki konuşurlarının tarihi bu bağlamda İran’ın dil coğrafyasının biçimlenmesinde de önemli görünmektedir. Türk dili tarihinin evrelerinin çözümlenmesi bağlamında sağladığı sesbilgisi, biçimbilgisi ve sözvarlığı verileri nedeniyle önemli bir yeri olan Halaççanın durumu bu çalışma kapsamında incelenmiştir.
Keywords
Halaçça, Halaç dil topluluğu, İran, dil politikası, toplumdilbilim
Thanks
İran'da 2021 yazında Merkezi ve Kum vilayetlerinde yürütmüş olduğum alan araştırması sırasında Merkezi vilayetinin Halaçça konuşulan köylerinden Beharestan'da ikamet eden Afşin (Omid) Arabgol'e, Azer Arabgol'e, Feriba Arabgol'e ve Tavus Arabgol'e Halaçlar ve Halaçça ile ilgili vermiş oldukları kıymetli folklorik ve tarihi bilgiler için sonsuz teşekkür ederim.
References
- AKKUŞ, Mehmet, “Halaç Türkçesi Ağızlarının Algoritmik Uzaklığı: Levenshtein Uzaklık Algoritması Tabanlı Bir Çözümleme”, Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, c. 6/ sy. 1, Haziran 2021, s. 247.
- BANG, Willi, G. – ARAT, Reşit Rahmeti, Oğuz Kağan Destanı, İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1936.
- BAYBURTLUOĞLU, Hasan - TEZCAN, Mehmet, “Halaçların Menşei”, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, c. 8/ sy. 1, 2019, ss. 632-654.
- BOSNALI, Sonel, “İran Halacistan Bölgesinin Etnik-dilsel Yapısı ve Halaç Türkçesi”, Uluslararası Türklük Bilgisi Sempozyumu. Bildiriler, c. 1, 2009, s. ss. 191-200.
- BOSNALI, Sonel, “Halaççanın Yitim ve Değişim Sürecine Tasarlama Kipleri Açısından Bir Bakış”, Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, c. 53, 2010a, 67-88.
- BOSNALI, Sonel, “Dil Ölümü Bağlamında Halaççanın Durumu: Dil Edinci Açısından Bir Yaklaşım”, İran Türklüğü Çağdaş Türklük Araştırmaları Sempozyumu (İran Türkolojisi: Konular, Sorunlar ve Yaklaşımlar), Ankara, Yayımlanmamış Bildiriler, Haziran 2010b, s. 25.
- BOSNALI, Sonel, “Dil Edimi Açısından Halaççanın Konumu”, Karadeniz Araştırmaları Dergisi, c. 32, 2012, ss. 45-67.
- BOSNALI, Sonel, “Değinim Durumundaki Azınlık Dillerinin Sürdürümü”, Border Crossing, c. 6/ sy. 2, 2016, ss. 292-304.
- CAFEROĞLU, Ahmet, Türk Dili Tarihi, Altınordu Yayınları, 2015.
- CEMRÂSİ, Ali Asqer, “Halaç Çocuklarının Ana Dillerini Öğrenmeleri Sorunu ve Halaççanın Yok Olma Tehlikesi”, Dilleri ve Kültürleri Yok Olma Tehlikesine Maruz Türk Toplulukları Sempozyumu, Ankara, Yayımlanmamış Bildiriler, 2012, s. 13.