Ayrışan Yollar: Hanefî Fıkıh Usulünde Mâverâünnehir ve Iraklı Hanefîler’in İlletin Tahsisine Yaklaşımları

Abstract

Bu çalışma, fıkıh usulünün en karmaşık konularından biri olan illetin tahsisini, Hanefî mezhebi özelinde derinlemesine incelemektedir. Çalışma illetin tahsisi meselesinin, kelam ile fıkıh usulü arasındaki derin ilişkiyi yansıtma ve usulî ilkelerin şekillenmesinde kelamî mülahazaların oynadığı rolü ortaya koymada ne kadar işlevsel olduğunu gözler önüne sermektedir. Söz konusu mesele, Hanefî mezhebinin iki ana ekolü olan Irak ve Mâverâünnehir Hanefîliği perspektifinden analiz edilmektedir. Irak ve Mâverâünnehir’deki Hanefî fukaha arasındaki söylem farklılığını inceleyen bu çalışma, farklı kelamî anlayışların mezhep içindeki farklı usulî anlayışlar üzerindeki belirleyici etkisini izah etmektedir. Eser Cessâs, Debûsî, Serahsî ve Pezdevî gibi kilit isimlerin illetin tahsisi ilkesinin yorumlanmasına/yeniden yorumlanmasına yönelik katkılarına dikkat çekerek, meselenin tarihsel gelişimini izlemektedir. Tartışmayı Mu‘tezilî ve Sünnî kelam çerçeveleri arasındaki entelektüel rekabet bağlamına yerleştiren bu çalışma, Hanefî geleneği içerisindeki doktrinel ve metodolojik çeşitliliğe dair çıkarımlar sunmaktadır. Araştırma bulguları, kelamî endişelerin usulî prensipleri nasıl beslediğini ve bu iki önemli Hanefî gelenek arasındaki ayrışmaya nasıl katkıda bulunduğunu gözler önüne sermektedir.

Keywords

• Fıkıh usulü
• Hanefî
• Mu‘tezile
• İllet
• İlletin tahsisi

Diverging Paths: Transoxanian and Irāqī Approaches to Takhṣīṣ al‑ʿilla in the Hanafī Legal Theory

Abstract

This study delves into the intricate problem of takhṣīṣ al‑ʿilla (the specification of the rationale) in Islamic legal theory, with particular focus on the Hanafī school. It explores how this issue reflects broader relationship between theology (kalām) and Islamic legal theory (uṣūl al-fiqh), revealing the interplay of theological concerns in shaping theoretical principles. The problem is analyzed through the lens of the two major Hanafī schools: the Irāqī and Transoxanian Hanafīs. By examining the evolving discourse among Hanafī jurists in Irāq and Transoxiana, this research elucidates the influence of regional theological differences on legal theories. The work traces the historical development of takhṣīṣ al‑ʿilla, highlighting key figures, such as al-Jaṣṣāṣ, al-Dabūsī, al-Sarakhsī, and al-Bazdawī and their respective contributions to its interpretation. It situates the debate within the broader intellectual contest between Muʿtazilite and Sunnī theological frameworks, offering insights into the doctrinal and methodological diversity within the Hanafī tradition. The findings reveal how theological concerns informed theoretical principles and contributed to the divergence between these two prominent Hanafī traditions.

Keywords

• Uṣūl al-fiqh
• Hanafī
• Muʿtazilite
• Rationale
• Takhṣīṣ al‑ʿilla

References

1. Apaydın, H. Yunus, “Kerhî”, DİA, 2022, XXV, 285-286.
2. Baḥr al- ‘Ulum al-Lakhnawī, Fawatiḥ al-raḥamūt, Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyyah, 2002.
3. Algül, Adnan - Emre Bölükbaş, “Cessas’a Göre İlletin Tahsisi”, EKEV Akademi Dergisi, 24/83 (2020): 1-30.
4. Amīr Pādishah, Taysīr al-Taḥrīr, Cairo: Būlâq, 1316.
5. Arvas, Mehmet Sait, “Hicri VII. Asra Kadar Hanefî Usûlü Bağlamında” Fıkıh Usûlü Kelâm İlişkisi”, Ph.D. diss., Recep Tayyip Erdoğan University, Rize, 2018.
6. Aydın, Ahmet, “Serahsî’nin Usûl ve Gazzâlî’nin el-Müstasfâ Adlı Eserlerinde ‘İlletin Tahsîsi’”, Mîzânü’l-Hak İslami İlimler Dergisi, 5 (2017): 43-63.
7. Bābartī, Aqmal al-Dīn Muhammad b. Mahmūd, et-Taqrīr li Uṣūli Fakhr al-Islām Bazdawī, Kuwait: Kuwait University.
8. Bardakoğlu, Ali, “İstihsan”, DİA, 2001, XXIII, 339.

9. Başoğlu, Tuncay, “Hicrî Beşinci Asır Fıkıh Usûlü Eserlerinde İllet Tartışmaları”, Ph.D. Diss., Marmara University, İstanbul, 2001.
10. Başoğlu, Tuncay, Fıkıh Usulünde Fahreddin er-Râzî Mektebi, İstanbul: İSAM Yayınları, 2014. Bazdawī, Abu al-Yusr, Kitāb fīhi maʿrifat al-ḥujaj al-sharʿīyah, ed. M. Bernard - E. Chaumont, Cairo: Institut Français d’Archeologie Orientale, 2003.
11. Bazdawī, Abū al-Usr, Uṣūl al-fiqh, on the margin of ʿAbd al-ʿAzīz b. Ahmad al-Bukhārī, Kashf al-asrār, Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah, 1997.
12. Bedir, Murteza. Fıkıh, Mezhep ve Sünnet, İstanbul: Ensar Neşriyat, 2004.
13. Bedir, Murteza, “Mâtürîdî Fıkıh Usûlü: Gerçek mi Kurgu mu?” Büyük Türk Bilgini İmâm Mâtürîdî ve Mâtürîdlik -Milletlerarası Tartışmalı İlmi Toplantı- (22-24 Mayıs 2009), İstanbul, 2012, s. 412-420.
14. Bedir, Murteza, “Klasik Hanefi Fıkıh Teorisinin Hikayesi”, İslam ve Klasik, ed. Sami Erdem, İstanbul: Klasik Yayınları, 2008.
15. Bedir, Murteza, “The Early Development of Ḥanafī Uṣūl al-Fiqh”, Ph.D. Diss., University of Manchester, Manchester, 1999.
16. Bukhārī, ʿAbd al-ʿAzīz b. Ahmad b. Muhammad, Kashf al-asrār, Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah, 1997.
17. Candan, Abdurrahman, “İslam Hukukunda İllet Tespit Yöntemleri: Ta’lil”, Ph.D. diss., Selçuk University, Konya, 2005.
18. Correa, Dale J. “Taking a Theological Turn in Legal Theory: Regional Priority and Theology in Transoxanian Hanafī Thought”, in Locating the Sharī‘a: Legal Fluidity in Theory, History and Practice, ed. Sohaira Z. M. Siddiqui (Leiden/Boston: Brill, 2014), 111-126.
19. Çil, Mustafa, İctihadda Hata-İsabet Tartışması: Cessâs’ın “el-Fusûl fî’l-Usûl” Adlı Eseri Ekseninde, İstanbul: Kalem Yayınevi, 2016.
20. Çolak, Mücahit, “Hanefî Fakihi Ömer b. Abdülmuhsin el- Erzincânî’nin et-Tekmîl fi’l-Usûl İsimli Eserinde Kıyas”, Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14/2 (2021): 275-290.
21. Dabūsī, Abū Zayd ʿUbayd Allah b. ʿUmar, Taqwīm al-Adillah, ed. Mahmod Tavfīk Abd Allah, Amman: Wizārat al-Awqāf wa al-Shuʾūn, 1999.
22. Erzinjānī, Omar b. Abd al-Muhsin, el-Taqmīl sharḥ Uṣūl al-Bazdawī, Amman: Dār al-Nūr al-Mubīn, 2021-22.
23. Güner, Salih, “Irak ve Semerkand Hanefî Ekolleri Arasındaki Usûlî İhtilâflar ve Hanefî Mezhebi Üzerindeki Etkisi (el-Cessâs ve es-Semerkandî Örnekliğinde”, Ph.D. Diss., Çanakkale Onsekiz Mart University, Çanakkale, 2022.
24. Haniyah, Māzin, “Takhṣīṣ al‑ʿilla,” Majallah al-Jāmiah al-Islāmiyyah, 12/2 (2004): 343-366.
25. Hārūnī, Yahyā b. al-Husayn, el-Mujzī fī uṣūl al-fiqh, Rawāiʿ turāth al-Zaydiyya.
26. Ibn Humām, al-Taḥrīr (with the commentary of Ibn Amīr al-Hajj, al-Taqrīr wa’l-takhbīr), Cairo: Bulaq, 1316.
27. Ibn Nujaym, Fatḥ al-ghaffār bi-sharḥ al-Manār, Cairo: Maktabat Mustafā al-Bābī al-Halabī, 1355/1936.
28. Ibn al-Sāʿatī, Ahmad b. ʿAlī, Badīʿ al-nizām, recently published under the title Nihāyat al-wuṣūl ilā ‘ilm al-uṣūl, Makkah: Jāmiʿat Umm al-Qurā, 1419.
29. Jaṣṣāṣ, Abū Bakr Ahmad b. ʿAlī al-Rāzī, al-Fuṣūl fī’l-Uṣūl, ed. ʿUjayl Jāsim al-Nashamī, Kuwait: Wizārat al-Awqāf wa al-Shuʾūn al-Islāmiyyah, 1414/1994.
30. Karakuş, Bahaddin. Mu‘tezile Fıkıh Usûlünün Hanefî Usûlüne Etkisi (Hicri II-VI. Asırlar) (İstanbul: İFAV, 2025).
31. Karakuş, Bahaddin. “Mu’tezilî Görüşlerin Cessâs’ın Usûl Düşüncesine Etkisi Üzerine Bir İnceleme”, Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 34 (2024): 142-169.
32. Khaznah, Haytham, Tatawwur al-fikr al-uṣūlī al-Hanafī, Ammān: Dār al-Rāzī, 2007.
33. Kılavuz, Ahmet Saim, “Bişr b. Gıyâs”, DİA, 1992, VI, 220.
34. Lāmishī, Mahmūd b. Zayd, Kitāb fī uṣūl al-fiqh, ed. ‘Abd al-Mecīd Turkī, Beirut: Dār al-garb al-Islāmī, 1995.
35. Madelung, Wilferd, “The Spread of Māturīdism and the Turks,” Biblos (Coimbra), 6 (1970): 109–69.
36. Madelung, Wilferd, “The Westward Migration of Hanafī Scholars from Central Asia in the 11th to 13th Centuries”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 43/2 (2002): 41-55.
37. Muhibbullah b. Abd al-Shakūr, Musallam al-thubūt, ed. Abdullah Mahmūd Omar, Beirut: Dār al-Kutub al-Ilmiyya, 2002 (with al-Lakhnawī’s Fawātiḥ al-raḥamūt).
38. Nasafī, Abu al-Barakāt, Kashf al-asrār ala sharḥ al-Muṣannaf ala’l-Manār, Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyya, 1986.
39. Nasafī, Abu al-Barakāt. Kashf al-asrār ala sharḥ al-Muṣannaf ala’l-Manār, İstanbul: İhsan Kitabevi, 1986.
40. Öncel, Özlem Kahya, “İmam Muhammed’in el-Asl Adlı Eserinde İstihsan”, Marmara University, Ph.D. Dissertation, İstanbul, 2022.
41. Öncel, Özlem Kahya, “İmam Muhammed’in el-Asl Adlı Eserinde İstihsan Kelimesi ve Türevlerinin Geçmediği İstihsan Örnekleri Üzerine Bazı Mülâhazalar”, Usul İslam Araştırmaları Dergisi, 38 (2022): 1-30.
42. Özen, Şükrü. “IV. (X.) Yüzyılda Mâverâünnehir’de Ehl-i Sünnet-Mu‘tezile Mücadelesi ve Bir Ehl-i Sünnet Beyannamesi”, İslam Araştırmaları Dergisi, 9 (2003): 49-85.
43. Özen, Şükrü. Ebû Mansûr el-Mâtürîdî’nin Fıkıh Usûlünün Yeniden İnşası (Unpublished research, İstanbul, 2001).
44. Qādī Abd al-Jabbār, al-Mugnī, Cairo, 1963.
45. Qazwīnī, Abū Yūsuf, al-Wādiḥ, Riyad: Dār Fāris, 2022.
46. Rababah, Ibraheem Abdalraheem, “Takhṣīṣ al‑ʿilla indah al-Bazdawī fī kitābihī Kanz al-wuṣūl wa atharuhā alā al-furū‘ al-fiqhiyyah”, Majallah al-Ādāb, 11/1 (2023): 195-218.
47. Samarqandī, Alāʾ al-Dīn, Mīzān al-uṣūl, ed. ʿAbd al-Malik ʿAbd al-Rahmān al-Saʿdī, Baghdad: Wizārat al-Awqāf, 1407/1987.
48. Samarkandī, Rukn al-Dīn, Jāmiʿ al-uṣūl fī bayān al-kavāid al-Hanafiyya wa al-Shāfiʿiyya, ed. İsmet Garibullah Şimşek, İstanbul: TDV Yayınları, 2021.
49. Sarakhsī, Abū Bakr Muhammad b. Ahmad. Kitāb al-Uṣūl, ed. Abū’l-Wafāʾ al-Afghānī, Beirut: Dār al-Kutub al-Ilmiyya, 2005.
50. Saymarī, Hossein b. Ali, Kitāb Masāʾil al-khilāf fī uṣūl al-fiqh, Kuwait: Waqf Mansūr Yousef al-Khalīfī li al-Khayrāt, 2019.
51. Shalabī, Muhammad Mustapha, Taʿlīl al-aḥkām, Beirut: Dâr an-nahdah al-Arabiyyah, 1981.
52. Sulamī, Iyād b. Nāmī, “Takhṣīṣ al‑ʿilla al-shar’iyyah”, Majallah Jāmiah al-Imām, 20 (1418): 14-117.
53. Taftāzānī, al-Talwīḥ, Beirut: Dār al-Arqām.
54. Urmawī, Sirāj al-Dīn, et-Taḥṣīl min al-Maḥṣūl, Beirut: Muassasa al-Risālah, 1988.
55. Türcan, Talip, İslâm Hukuk Biliminde Norm-Amaç İlişkisi, Ankara: Ankara Okulu, 2009.
56. Yetkin, Hacer, Hanefi Usulünün Kurucularından Debûsî ve Usul Anlayışı, İstanbul: İFAV Yayınları, 2018.
57. Yılmaz, Ömer, “İlletin Tahsisine Cevaz Vermek Mu’tezilî Olmak Mıdır?” Diyanet İlmî Dergi, 53/3 (2017): 53-71.
58. Yıldırım, Emin, “Klasik Dönem Hanefî Fıkıh Usûlü Eserlerinde İlletin Tahsîsi Meselesi”, M.A. thesis, Ankara University, 2014.
59. Zysow, Aron, “Muʿtazilism and Māturīdism in Ḥanafi Legal Theory”, Studies in Islamic Legal Theory, ed. Bernard Weiss, Leiden: Brill, 2002.