Türk Toplumunda Medya Tercihlerinin Yordayıcıları: Değerler ve Kişilik Özellikleri

Year 2025, Volume: 6 Issue: 2, 344 - 366, 30.12.2025

Seda Kıyak , Tolga Seki

Abstract

Bu çalışmanın amacı, Türk toplumunda bireylerin medya tercihlerini değerler ve kişilik özellikleriyle ilişkili olarak incelemektir. İlişkisel tarama modeli ile desenlenen bu araştırmanın çalışma grubunda 437 yetişkin katılımcı bulunmaktadır. Veriler Kişisel Bilgi Formu, Değerler Ölçeği ve Büyük Beş-50 Kişilik Testi kullanılarak toplanmıştır. Analizler Jamovi 2.6.13 yazılımı ile Pearson korelasyon ve lojistik regresyon kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Bulgular, belirli değer boyutlarının yanı sıra cinsiyetin belirli medya türlerine yönelik tercihleri anlamlı şekilde yordadığını göstermektedir. Gerilim ve bilim kurgu türleri için daha yüksek romantik değer puanları daha düşük tercih olasılığıyla ilişkilendirilirken, erkek katılımcıların bu türleri tercih etme olasılığı kadın katılımcılardan daha yüksek olarak saptanmıştır. Gerçekliğe dayalı ve bilgilendirici türler için daha yüksek özgürlük değerleri tercih olasılığını artırmıştır ve erkek katılımcılar yine kadınlardan daha fazla bu türleri seçme eğilimi göstermiştir. Duygusal ve ilişki odaklı türler için maneviyat ve özgürlük değerlerinin tercihin pozitif yordayıcıları olduğu bulunmuştur. Kişilik özellikleri genel olarak medya türü seçimini anlamlı şekilde yordamamıştır. Bununla birlikte, maneviyat ve insan onuru değerleri ve dışadönüklük kişilik özelliği Türk dizi ve filmlerine yönelik tercihleri anlamlı şekilde yordarken, zekâ/hayal gücü boyutu yabancı dizi ve filmlere yönelik tercihleri anlamlı şekilde yordamıştır. Çalışmanın son bölümünde elde edilen bulgular tartışılmış ve öneriler sunulmuştur.

Keywords

medya tercihleri , değerler , kişilik özellikleri

Predictors of Media Preferences in Turkish Society: Values and Personality Traits

Abstract

The purpose of this study is to examine individuals’ media preferences in Turkish society in relation to values and personality traits. A correlational research design was employed with a sample of 437 volunteers. Data were collected using a Personal Information Form, Values Scale, and Big Five Personality Questionnaire. The analyses were conducted using Pearson correlation and logistic regression with Jamovi 2.6.13 software. The findings indicate that certain value dimensions and gender significantly predicted preferences for specific media genres. For thriller and science fiction genres, higher romantic value scores were associated with a lower likelihood of preference, while male participants were more likely than female participants to prefer these genres. For reality-based and informational genres, higher freedom values increased the likelihood of preference, with male participants again showing a greater tendency than females to choose these genres. For emotional and relationship-oriented genres, spirituality and freedom values were found to be positive predictors of preference. Personality traits did not significantly predict media genre selection overall. However, spirituality and human dignity values, along with the trait of extraversion, significantly predicted preferences for Turkish series or films, whereas the intelligence/imagination dimension significantly predicted preferences for foreign series or films. The study concludes with a discussion of the findings and recommendations derived from the results.

Keywords

media preferences , personality traits , values

References

• Akbulut, Ö., & Çapık, C. (2022). Çok değişkenli istatistiksel analizler için örneklem büyüklüğü. Journal of Nursology, 25(2), 111–116. https://doi.org/10.5152/janhs.2022.970637
• Avşar, Z. (2013). Medya okuryazarlığı. İletişim ve Diplomasi, (2), 5–17.
• Bakırcıoğlu, R. (2016). Ansiklopedik eğitim ve psikoloji sözlüğü. Anı Yayıncılık.
• Banerjee, S. C., Greene, K., Krcmar, M., Bagdasarov, Z., & Ruginyte, D. (2008). The role of gender and sensation seeking in film choice: Exploring mood and arousal. Journal of Media Psychology: Theories, Methods, and Applications, 20(3), 97–105. https://doi.org/10.1027/1864-1105.20.3.97
• Basım, H. N., Çetin, F., & Tabak, A. (2009). Beş faktör kişilik özelliklerinin kişilerarası çatışma çözme yaklaşımlarıyla ilişkisi. Türk Psikoloji Dergisi, 24(63), 20–34.
• Başer, E., & Söğütlüler, T. (2023). Değişen izleme eğilimleri çerçevesinde dijital platformlar ve içerik reklamları üzerine bir inceleme. Akdeniz İletişim, (41), 1–26. https://doi.org/10.31123/akil.1303391
• Bozkurt, V. (2020). Değişen dünyada sosyoloji. Ekin Yayınevi.
• Burger, J. M. (2016). Kişilik (İ. D. Erguvan Sarıoğlu, Çev.). Kaknüs Yayınları.
• Büyüköztürk, Ş., Kılıç-Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., & Demirel, F. (2008). Bilimsel araştırma yöntemleri. Pegem Akademi.
• Cantador, I., Fernández-Tobías, I., Bellogín, A., Kosinski, M., & Stillwell, D. (2013). Relating personality types with user preferences in multiple entertainment domains. Proceedings of the 1st Workshop on Emotion and Personality in Personalized Services (EMPIRE) içinde (ss. 13–28). http://ceur-ws.org/Vol-997/empire2013_proceedings.pdf
• Chamorro-Premuzic, T., & Ahmetoglu, G. (2012). Personality 101. Springer Publishing Company.
• Çankaya, Z. C. (2009). Özerklik desteği, temel psikolojik ihtiyaçların doyumu ve öznel iyi olma: Öz-belirleme kuramı. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 4(31), 23–31.
• Costa, P. T., McCrae, R. R., & Dye, D. A. (1991). Facet scales for agreeableness and conscientiousness: A revision of the NEO personality inventory. Personality and Individual Differences, 12(9), 887–898. https://doi.org/10.1016/0191-8869(91)90177-D
• Costa, P. T., Jr., & McCrae, R. R. (1992a). NEO PI-R professional manual. Psychological Assessment Resources Inc.
• Costa, P. T., & McCrae, R. R. (1992b). Four ways five factors are basic. Personality and Individual Differences, 13(6), 653–665. https://doi.org/10.1016/0191-8869(92)90236-I
• Czerniawska, M., & Szydło, J. (2021). Do values relate to personality traits and if so, in what way? – Analysis of relationships. Psychology Research and Behavior Management, 14, 511–527. https://doi.org/10.2147/PRBM.S299720
• DeYoung, C. G., Peterson, J. B., & Higgins, D. M. (2005). Sources of openness/intellect: Cognitive and neuropsychological correlates of the fifth factor of personality. Journal of Personality, 73(4), 825–858. https://doi.org/10.1111/j.1467-6494.2005.00330.x
• Dilmaç, B. (2007). Bir grup fen lisesi öğrencisine verilen insani değerler eğitiminin insani değerler ölçeği ile sınanması [Doktora tezi, Selçuk Üniversitesi].
• Dilmaç, B., Arıcak, O. T., & Cesur, S. (2014). A validity and reliability study on the development of the Values Scale in Turkey. Educational Sciences: Theory & Practice, 14(5), 1661–1672. https://doi.org/10.12738/estp.2014.5.2124
• Faber, M. A. (2009). Understanding personality through preferences in popular mass media: An archetypal approach [Doktora tezi, University of New Hampshire]. https://scholars.unh.edu/dissertation/495
• Fichter, J. H. (1990). Sosyoloji nedir? (N. Çelebi, Çev.). Selçuk Üniversitesi Yayınları.
• Gerrig, R. J., & Zimbardo, P. G. (2014). Psikolojiye giriş (G. Sart, Çev. Ed.). Nobel Akademik Yayıncılık.
• Golbeck, J., & Norris, E. (2013, Ağustos). Personality, movie preferences, and recommendations [Bildiri sunumu]. 2013 International Conference on Advances in Social Networks Analysis and Mining (ASONAM), Niagara Falls, Kanada. https://doi.org/10.1145/2492517.2492572
• Goldberg, L. R. (1992). The development of markers for the Big-Five factor structure. Psychological Assessment, 4(1), 26–42. https://doi.org/10.1037/1040-3590.4.1.26
• Gordon, R. G. (1999). Personality. Taylor & Francis Group.
• Govier, I. (2000). Spiritual care in nursing: A systematic approach. Nursing Standard, 14(17), 32–36. https://doi.org/10.7748/ns2000.01.14.17.32.c2744
• Gökalp, N. (2014). Kişi olmanın değeri ve değerin kişi olmadaki yeri. Değerler Eğitimi Dergisi, 12(27), 123–134.
• Güneş, F., & Deveci, T. (2021). Yetişkin eğitimi ve hayat boyu öğrenme. Pegem Akademi.
• Hall, A. (2005). Audience personality and the selection of media and media genres. Media Psychology, 7(4), 377–398. https://doi.org/10.1207/S1532785XMEP0704_4
• Hall, A. E. (2020). Big five personality traits and media use. J. Van den Bulck (Ed.), The international encyclopedia of media psychology içinde. https://doi.org/10.1002/9781119011071.iemp0246
• Hayes, S. C., Luoma, J. B., Bond, F. W., Masuda, A., & Lillis, J. (2006). Acceptance and commitment therapy: Model, processes and outcomes. Behaviour Research and Therapy, 44(1), 1–25. https://doi.org/10.1016/j.brat.2005.06.006
• Infortuna, C., Battaglia, F., Freedberg, D., Mento, C., Zoccali, R. A., Muscatello, M. R. A., & Bruno, A. (2021). The inner muses: How affective temperament traits, gender and age predict film genre preference. Personality and Individual Differences, 178, Article 110877. https://doi.org/10.1016/j.paid.2021.110877
• Kallias, A. (2012). Individual differences and the psychology of film preferences [Doktora tezi, University of London].
• Kastanakis, M., & Voyer, B. G. (2014). The effect of culture on perception and cognition: A conceptual framework. Journal of Business Research, 67(4), 425–433. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2013.03.028
• Katz, E., Blumler, J. G., & Gurevitch, M. (1973). Uses and gratifications research. The Public Opinion Quarterly, 37(4), 509–523. https://doi.org/10.1086/268109
• Khan, E. M., Mukta, M. S. H., Ali, M. E., & Mahmud, J. (2020). Predicting users’ movie preference and rating behavior from personality and values. ACM Transactions on Interactive Intelligent Systems, 10(3), 1–25. https://doi.org/10.1145/3338244
• Kraaykamp, G., & van Eijck, K. (2005). Personality, media preferences, and cultural participation. Personality and Individual Differences, 38(7), 1675–1688. https://doi.org/10.1016/j.paid.2004.11.002
• Kubrak, T. A. (2023). Psychological correlates of movie preferences in the situation of the COVID-19 pandemic. Psychology. Journal of Higher School of Economics, 20(4), 814–831. https://doi.org/10.17323/1813-8918-2023-4-814-831
• Lewis, L. M., Hankin, S., Reynolds, D., & Ogedegbe, G. (2007). African American spirituality: A process of honoring God, others, and self. Journal of Holistic Nursing, 25(1), 16–25. https://doi.org/10.1177/0898010106289857
• McCrae, R. R., & Costa, P. T. (1985). Updating Norman's "Adequate Taxonomy": Intelligence and personality dimensions in natural language and in questionnaires. Journal of Personality and Social Psychology, 49(3), 710–721. https://doi.org/10.1037//0022-3514.49.3.710
• McCrae, R. R., & Costa, P. T., Jr. (1997). Conceptions and correlates of openness to experience. R. Hogan, J. A. Johnson, & S. R. Briggs (Eds.), Handbook of personality psychology içinde (ss. 825–847). Academic Press.
• McCrae, R. R., & Costa, P. T., Jr. (2002). Personality in adulthood: A five-factor theory perspective (2. baskı). Guilford Publications.
• Menon, A. S., M S, C., Naidu, S., & Chowdary, N. D. (2025). Association between one's preferred film genres and personality traits: A cross-sectional study. Cureus, 17(5), Article e84683. https://doi.org/10.7759/cureus.84683
• Milli Eğitim Temel Kanunu. (1973). T.C. Resmî Gazete (Sayı: 14574). https://mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.1739.pdf
• Monteiro, R. P., Coelho, G. L. de H., Monteiro, T. M. C., & Pimentel, C. E. (2023). The MOVIE model: Assessing movie preferences and personality correlates. Estudos De Psicologia (Natal), 27(2), 146–154. https://doi.org/10.22491/1678-4669.20220014
• Mukta, M. S. H., Khan, E. M., Ali, M. E., & Mahmud, J. (2017). Predicting movie genre preferences from personality and values of social media users. Proceedings of the International AAAI Conference on Web and Social Media, 11(1), 624–627. https://doi.org/10.1609/icwsm.v11i1.14910
• Murphy, S. A., Fisher, P. A., & Robie, C. (2021). International comparison of gender differences in the five-factor model of personality: An investigation across 105 countries. Journal of Research in Personality, 90, Article 104047. https://doi.org/10.1016/j.jrp.2020.104047
• Myers, D. G., & DeWall, C. N. (2016). Psikoloji (A. Durak Batıgün, Çev. Ed.). Palme Yayıncılık.
• National Education Basic Law (1983). Milli Eğitim Temel Kanunu (No. 1739). https://mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.1739.pdf
• Nunes, M. A. S. N., & Hu, R. (2012, Eylül). Personality-based recommender systems: An overview [Bildiri sunumu]. Sixth ACM Conference on Recommender Systems (RecSys '12), New York, ABD. https://doi.org/10.1145/2365952.2365957
• Oleynick, V. C., DeYoung, C. G., Hyde, E., Kaufman, S. B., Beaty, R. E., & Silvia, P. J. (2017). Openness/intellect: The core of the creative personality. G. J. Feist, R. Reiter-Palmon, & J. C. Kaufman (Eds.), The Cambridge handbook of creativity and personality research içinde (ss. 9–27). Cambridge University Press.
• Özen, Y. (2011). Algın öğrenme teorisi yaşam boyu değişerek ve gelişerek öğrenme öğrenmeye sosyal psikolojik bir bakış. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (6), 1–16.
• Özensel, E. (2016). Bir değer olarak bir arada yaşamak ve öteki. H. H. Bircan & B. Dilmaç (Eds.), Değerler bilançosu içinde (ss. 9–20). Çizgi Kitabevi.
• Özpınar, A. (2022). Mizah, sosyoloji ve toplumsal gündem. Sosyoloji Notları, 6(1), 2–23.
• Palomba, A. (2020). Consumer personality and lifestyles at the box office and beyond: How demographics, lifestyles and personalities predict movie consumption. Journal of Retailing and Consumer Services, 55, Article 102083. https://doi.org/10.1016/j.jretconser.2020.102083
• Parks-Leduc, L., Feldman, G., & Bardi, A. (2015). Personality traits and personal values: A meta-analysis. Personality and Social Psychology Review, 19(1), 3–29. https://doi.org/10.1177/1088868314538548
• Patterson, S. J. (1988). Personality and television program preference [Doktora tezi, University of the Pacific].
• Pişkin, M. (2020). Kariyer gelişim sürecini etkileyen faktörler. B. Yeşilyaprak (Ed.), Mesleki rehberlik ve kariyer danışmanlığı: Kuramdan uygulamaya içinde (ss. 43–78). Pegem Akademi.
• Quisumbing, L. R., & Leo, J. (2005). Learning to do: Values for learning and working together in a globalized world. UNESCO-UNEVOC International Centre for Technical and Vocational Education and Training. http://www.unevoc.unesco.org/fileadmin/user_upload/pubs/LearningToDo.pdf
• Rodríguez-Ramos, Á., Moriana, J. A., García-Torres, F., & Ruiz-Rubio, M. (2019). Emotional stability is associated with the MAOA promoter uVNTR polymorphism in women. Brain and Behavior, 9(9), Article e01376. https://doi.org/10.1002/brb3.1376
• Romans, A. (2015). We are what we watch: Film preferences and personality correlates [Yayınlanmamış çalışma].
• RTÜK. (2006). İlköğretim medya okuryazarlığı dersi öğretim programı ve kılavuzu. https://www.medyaokuryazarligi.gov.tr/userfiles/files/program.pdf
• RTÜK. (2018). Televizyon izleme eğilimleri araştırması. https://www.rtuk.gov.tr/Media/FM/Birimler/Kamuoyu/televizyonizlemeegilimleriarastirmasi2018.pdf
• Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.68
• Schwartz, S. H. (1994). Are there universal aspects in the structure and contents of human values? Journal of Social Issues, 50(4), 19–45. https://doi.org/10.1111/j.1540-4560.1994.tb01196.x
• Schwartz, S. H., & Rubel, T. (2005). Sex differences in value priorities: Cross-cultural and multimethod studies. Journal of Personality and Social Psychology, 89(6), 1010–1028. https://doi.org/10.1037/0022-3514.89.6.1010
• Shiraev, E. (2017). Personality theories: A global view. SAGE Publications.
• Şentürk, H. (2010). Kişilik gelişiminde eğitim, din ve değerlerin rolü. Eğitime Bakış: Eğitim-Öğretim ve Bilim Araştırma Dergisi, 6(18), 50–54.
• Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2001). Using multivariate statistics. Allyn and Bacon.
• Tatar, A. (2017). Büyük Beş-50 Kişilik Testinin Türkçeye çevirisi ve Beş Faktör Kişilik Envanteri Kısa Formu ile karşılaştırılması. Anadolu Psikiyatri Dergisi, 18(1), 51–61. https://doi.org/10.5455/apd.220580
• Telci-Dereli, Ş. (2025). Toplumsal sorunlara yaklaşım aracı olarak komedi. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 12(2), 546–565.
• Tezer-Asan, H. (2022). Hayat boyu öğrenme ve özel eğitim. N. Çelebi & G. Selçuk (Eds.), Hayat boyu öğrenme: Yaklaşımlar ve uygulamalar içinde (ss. 99–118). Pegem Akademi.
• TİAK. (2025). Annual reports. https://tiak.com.tr/tablolar
• Treasa, M. J. (2023). Do we watch what matches our personality? Movie preferences and personality. International Journal of Indian Psychology, 11(3), 3801–3806. https://doi.org/10.25215/1103.356
• Ulus, İ. Ç. (2020). Hayat boyu öğrenme ve toplum psikolojisi. H. Kaygın, İ. Ç. Ulus, & B. Çukurbaşı (Eds.), Hayat boyu öğrenme: Teoriler, araştırmalar ve eğilimler içinde (ss. 19–44). Pegem Akademi.
• Ulusoy, K., & Dilmaç, B. (2020). Değerler eğitimi. Pegem Akademi.
• Watson, D., Clark, L. A., & Harkness, A. R. (1994). Structures of personality and their relevance to psychopathology. Journal of Abnormal Psychology, 103(1), 18–31. https://doi.org/10.1037/0021-843X.103.1.18
• Weaver, J. B., Brosius, H. B., & Mundorf, N. (1993). Personality and movie preferences: A comparison of American and German audiences. Personality and Individual Differences, 14(2), 307–315. https://doi.org/10.1016/0191-8869(93)90128-P
• Xu, X., & Peterson, J. B. (2017). Differences in media preference mediate the link between personality and political orientation. Political Psychology, 38(1), 55–72. https://doi.org/10.1111/pops.12307
• Yang, J. (2023). Personality and film genre preferences: An analysis based on the Big Five Model. Communications in Humanities Research, 2(1), 134–139. https://doi.org/10.54254/2753-7064/2/2022433
• Yazgan-İnanç, B., & Yerlikaya, E. E. (2022). Kişilik kuramları. Pegem Akademi.