موقف الإمام الطبري في تفسيره من الآيات الموهمة للتشبيه

Year 2025, Volume: 2 Issue: 3, 214 - 230, 29.12.2025

Abdulilah Huri

Abstract

وصف الله تعالى نفسه بأنه ﴿ليس كمثله شيء﴾ [الشورى 11] وقد أجمعت كلمة أهل السنة والجماعة على أن الله تعالى لا يشبهه شيء من المخلوقات، ولا يشبه هو شيئا منها، ولكننا إذا نظرنا في كتاب الله تعالى نجد أن بعض الآيات تنسب إلى الله تعالى ما يوهم ظاهره اتصاف الله ببعض ما يتصف به المخلوقون؛ كاليد والعين والوجه والمجيء والاستواء وغيرها. لذلك اختلف العلماء في توجيه هذه الآيات لتكون متسقة مع قوله تعالى: (ليس كمثله شيء).
وقد ذكرنا في بحثنا هذا مقدمة عرفنا فيها بالإمام الطبري، وبتفسيره، وبالآيات الموهمة للتشبيه وموقف العلماء منها.
ثم ذكرنا موقف الإمام الطبري من الآيات الموهمة للتشبيه، فذكرنا أقواله في تفسير آيات الاستواء واليد والعين والساق والجنب والوجه والفوقية والعلو والكون في السماء والإتيان والمجيء.
وذكرنا جانبا ممن الحالة الفكرية التي كانت سائدة في القرن الثالث الذي عاش فيه الطبري، وبينا تأثير هذه الحالة على بعض آرائه واختياراته.
وقد تبين لنا في البحث أن الإمام الطبري يغلب عليه التأويل، وفي بعض الأحيان إثبات صفات لائقة به تعالى، وآما آيات الإتيان والمجيء فلم يكن موقفه منها متسقا مع موقفه من باقي الآيات، فإما أن بعض العبارات مدسوسة عليه أو أنه قالها بضغط من بعض المجسمة في عصره.

Keywords

الطبري , التفسير , الآيات الموهمة للتشبيه , التأويل , الإثبات , التجسيم

Al-Ṭabarī’s Approach in His Tafsīr to the Qur’ānic Verses that Seem to Imply Likeness (Tashbīh)

Abstract

Allah almighty has described Himself as “There is nothing like unto Him” (Qur’ān 42:11), and the consensus of Ahl al-Sunnah wa al-Jamāʿah affirms that God bears no resemblance to any of His creation, nor do they resemble Him. However, when we delve into the Qur’ān, we encounter certain verses that, at first glance, appear to ascribe to God—exalted be He—attributes that are, typically, the pecularities of creatures, such as the hand, the eye, the face, coming, and ascending over the Throne. Consequently, scholars have differed in interpreting these verses so that they remain consistent with the verse “There is nothing like unto Him.” In this study, we presented an introduction about Imām al-Ṭabarī, his Tafsīr, and the verses that may imply anthropomorphism, along with the general scholarly positions regarding them. We then examined al-Ṭabarī’s specific stance toward such verses, discussing his interpretations of verses related to God’s rising (istiwāʾ), hand, eye, shin, side, face, transcendence, being above, being in the heaven, and His coming. We also shed light on the intellectual climate of the third century AH in which al-Ṭabarī lived and explained how it influenced some of his views and choices. The study concludes that al-Ṭabarī generally inclined toward taʾwīl (figurative interpretation), though in some cases he affirmed certain attributes in a manner befitting God’s majesty. However, regarding the verses of “coming” and “arrival,” his stance appears inconsistent with his general approach—either due to interpolations into his work or possibly external pressure from anthropomorphist circles of his time.

Keywords

Tafsīr , al-Ṭabarī , Anthropomorphism (tajsīm) , Interpretation (taʾwīl) , Affirmation.

Taberî’nin Tefsirinde Teşbih İma Eden Âyetlere Yaklaşımı

Abstract

Yüce Allah, Kur’an’da kendisini “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur” (Şûrâ, 42/11) diye nitelemiştir. Ehl-i Sünnet âlimleri, Allah Teâlâ’nın hiçbir yaratılmışa benzemediği ve hiçbir yaratılmışın da O’na benzemediği hususunda ittifak etmişlerdir. Bununla birlikte Kur’an-ı Kerim’de, zahirî anlamı itibarıyla Allah’a mahlûkların sıfatlarına benzer sıfatlar isnat eden bazı âyetler bulunmaktadır; el, göz, yüz, gelmek, arşa istivâ etmek gibi. Bu sebeple âlimler, bu tür âyetleri “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur” ilkesine uygun biçimde yorumlama hususunda farklı görüşler ortaya koymuşlardır. Bu çalışmada, öncelikle İmam Taberî’nin hayatına, tefsirine ve teşbih ima eden âyetlere ilişkin genel yaklaşımlara değinilmiştir. Ardından Taberî’nin bu tür âyetlere dair tutumu incelenmiş; istivâ, el, göz, bacak (sâk), yan (cenb), yüz, ‘ulüv, semada bulunma ve gelme fiilleriyle ilgili yorumları ele alınmıştır. Ayrıca Taberî’nin yaşadığı hicrî üçüncü yüzyıldaki entelektüel ortamı tanıtarak bu ortamın onun bazı görüş ve tercihleri üzerindeki etkisi ortaya koyulmuştur. Araştırma sonucunda, İmam Taberî’nin genellikle te’vîl yöntemine meylettiği kimi zaman da Allah’a yakışır biçimde bazı sıfatları sabit kabul ettiği görülmüştür. Ancak “gelme” ile ilgili âyetlerdeki tutumu, genel yaklaşımıyla tam olarak uyumlu değildir. Bu durum ya tefsirine sonradan eklenmiş ifadelerden ya da dönemindeki teşbih eğilimli grupların baskısından kaynaklanmış olabilir.

Keywords

Tefsir , Teşbih Âyetleri , Te’vîl , İsbât , Tecsîm , Taberî.

References

• Bâcûrî, İbrâhîm b. Muhammed. Tuhfetü’l-Mürîd alâ Cevhereti’t-Tevhîd. Şam: Mektebetu Dârü’d-Dakkak, ts.
• Beyhakî, Ahmed b. el-Hüseyin b. Ali. el-İ‘tikād ve’l-Hidâye ilâ Sebîli’r-Reşâd alâ Mezhebi’s-Selef. Beyrut: Dârü’l-Âfâki’l-Cedîde, 1401/1981.
• Buhârî, Muhammed b. İsmâil. Sahîhü’l-Buhârî. Thk. Mustafa el-Buğa. Şam: Dârü’l-Yemâme, 5. Baskı, 1414/1994.
• Eş‘arî, Ali b. İsmâil. el-İbâne ‘an Usûli’d-Diyâne. Tunus: Dârü’l-İmâm İbn Arafe, 2026.
• Hamevî, Yâkût b. Abdullah er-Rûmî. Mu‘cemü’l-Udebâ’. Beyrut: Dârü’l-Garb el-İslâmî, 1414/1993.
• Hatîb el-Bağdâdî, Ahmed b. Ali b. Sâbit. Târîhu Bağdâd. Beyrut: Dârü’l-Garb el-İslâmî, 1422/2001.
• İbn Kesîr, İsmail b. Ömer. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm. Thk. Sâmî b. Muhammed es-Selâme. Riyad: Dârü Tayyibe, 2. Baskı, 1420/1999.
• İbn Teymiyye, Ahmed b. Abdülhalîm. Mecmû‘u’l-Fetâvâ. Medine: Mücmeu Melik Fehd Li-Tıbâ‘ati’l-Mushaf, 1425/2004.
• İbnü'l-Cevzî, Abdurrahman b. Ali b. Muhammed. Def‘u Şubehi’t-Teşbîh bi-Ekuffi’t-Tenzîh. Thk. Muhammed Zâhid el-Kevserî. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, 1413/1992.
• İbnü'l-Cevzî, Abdurrahman b. Ali b. Muhammed. Zâdü’l-Mesîr fî İlmi’t-Tefsîr. Thk. Abdurrezzâk el-Mehdî. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1422/2001.
• Kurtubî, Muhammed b. Ahmed el-Ensârî. el-Câmi‘ li-Ahkâmi’l-Kur’ân. Thk. Ahmed el-Berdûnî & İbrahim Atfîş. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 2. Baskı, 1384/1964.
• Mâtürîdî, Muhammed b. Muhammed Ebû Mansûr. Te’vîlâtü Ehli’s-Sünne. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
• Râgıb el-İsfahânî, Hüseyin b. Muhammed. el-Müfredât fî Garîbi’l-Kur’ân. Thk. Safvân Adnân ed-Dâvûdî. Şam – Beyrut: Dârü’l-Kalem, ed-Dârü’ş-Şâmiyye, 1412/1992.
• Senûsî, Muhammed b. Yûsuf. Şerhu’l-Mukaddimât. Şam: Dârü’t-Tekvâ, 2019.
• Süyûtî, Abdurrahman b. Ebî Bekr. el-İtkân fî ‘Ulûmi’l-Kur’ân. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyye el-Âmme li’l-Kitâb, 1394/1974.
• Şehristânî, Muhammed b. Abdülkerîm. el-Milel ve’n-Nihal. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rifa, ts.
• Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmiu’l-Beyân ‘an Te’vîli Âyi’l-Kur’ân. Kahire: Dârü Hecer, 1422.
• Taberî, Muhammed b. Cerîr. et-Tebsîr fî Me‘âlimi’d-Dîn. Riyad: Dârü’l-Asıme, 1996.
• Zehabî, Muhammed es-Seyyid Hüseyin. et-Tefsîr ve’l-Müfessirûn. Kahire: Mektebetu Vehbe, ts.