Sûre Tefsirleri Çerçevesinde Abdülhay Üsküdârî’nin (ö. 1117/1705) Tefsir Anlayışı -Meryem, Yâsîn, Fetih, Rahmân, Nebe’, Nâziât, Abese, Tekvîr, İnfitâr, Mutaffifîn ve Kevser Sûreleri

Bu çalışmada Abdülhay Üsküdârî’nin Meryem, Yâsîn, Fetih, Rahmân, Nebe’, Nâziât, Abese, Tekvîr, İnfitâr, Mutaffifîn ve Kevser sûreleri üzerine yazdığı 11 sûre tefsiri incelenmektedir. Abdülhay Üsküdârî, 17 ve 18. yüzyıllarda yaşamış mutasavvıf, müfessir, vaiz ve şair olarak tanınan bir Osmanlı âlimidir. Çalışmada öncelikle Abdülhay Efendi ve eserleri hakkında bilgi verilmekte, ardından da te’lifi, üslubu, muhatap kitlesi, kaynakları ve tefsir yöntemi bakımından bu sûre tefsirleri değerlendirmeye tabi tutulmaktadır. Bazı Ulûmü’l-Kur’ân konularına dair görüşleri ile rivayet ve dirayete dayalı tefsir anlayışı üzerinde ise etraflıca durulmuştur. Vakıaya uygun bir tefsir tarihinin yazılabilmesi, asr-ı saadetten bu yana kesintisiz devam eden tefsir literatürün çok yönlü olarak araştırılması ile mümkün olabilir. Bu açıdan bu çalışma ile müfessirin yaşadığı dönem ve coğrafyanın tefsir üslubu, kaynakları ve tefsir anlayışına dair veri sunacak tespitlere ulaşılması hedeflenmektedir. Abdülhay Efendi’nin bir mutasavvıf olmasına rağmen işârî yorumlardan ziyade beyânî açıklamalara yer verdiği görülmektedir. Dirayet yönü güçlü olan eserin Osmanlı dönemi meşâyıhının ilmî seviyesinin yüksekliğini göstermesi açısından iyi bir örnek olduğu söylenebilir. 

A well-known Ottoman scholar, mufassir, sufi, preacher and poet, Abdulhayy Uskudari who witnessed both 17th and 18th century interpreted some Qur'anic chapters. This study deals with his interpretation of eleven chapters including Maryam, Yasin, al-Fath, al-Rahman, al-Naba, al-Naziat, Abasa, al-Takwir, al-Infitar, al-Mutaffifin and al-Kawthar. It firstly introduces the life and works of Uskudari, and then examines these works in terms of his authorship, methodology and style, references and audience. The views of al-Uskudari on some topics of the Qur'anic sciences and his understandings of tafsir based on dirayah (reason) and riwayah (narration) are in detail discussed. Ascertainment of an accurate history of tafsir may only be achieved through multifaceted researches about the literature formed by efforts to comprehend the Qur'an that continue since the Prophet's era. From this point of view, by means of the study it is aimed to reach findings which provide data about the methodology and references used in tafsir works as well as understandings of tafsir in the time and the environment in which the mufassir lived. Although Abdulhayy Uskudari is a being Sufi, it appears that his explanations are linguistic rather than related with Sufism. It can be said that the work with a strong rational aspect is a good example of the height of the scientific level of the Ottoman Sufis.