Architectural and Social Examination of the Ottoman Social Complex System on the Foundation Certificate of Nişancı Mehmed Pasha

Year 2026, Issue: 25 , 107 - 132 , 31.01.2026

İrem Ceran

https://doi.org/10.26650/artsanat.2026.25.0005

https://izlik.org/JA55UF85UE

Abstract

This study examines the Nişancı Mehmed Pasha Social Complex, one of the later examples of classical Ottoman complex architecture, through an architectural history-based analysis based on the foundation certificate text. A significant portion of the structures belonging to the social complex, considered by some researchers to be Mimar Sinan's last work, have not survived to the present day. This situation makes the foundation certificate a fundamental source for understanding the social complex's architectural design, its functional components, and the social and institutional structure that took shape as a result. 

In this study, the foundation certificate, which had previously been transcribed by archive specialists but not published, is evaluated from an architectural history perspective; the historical content of the text is approached with an interpretative approach. The aim of the research is to reveal the multi-layered information provided by the data in the foundation certificate text about the establishment of the architectural space, building types, staff, social expectations, and the architectural understanding of the period. Through readings between the lines of the foundation certificate, the reasons for the construction of this social complex, built during the mature period of Ottoman art and considered to be Mimar Sinan's last design, and its spatial and functional organization have been examined together. In this context, this study aims to contribute to the assessments of post-Sinan building social complex design and to understanding the role of Ottoman state officials in architectural production processes.

Keywords

Nişancı Mehmed Pasha Social Complex , Foundation Certificate , Mimar Sinan , Nişancı Mehmed Pasha , Architectural History

Nişancı Mehmed Paşa Vakfiyesi Üzerinden Osmanlı Külliye Sistemine Dair Mimari ve Toplumsal Bir İnceleme

https://izlik.org/JA55UF85UE

Abstract

Bu çalışma, Osmanlı Klasik Dönem külliye mimarisinin geç örneklerinden biri olan Nişancı Mehmed Paşa Külliyesi’nin vakfiyesi üzerinden, mimarlık tarihi ve şehir tarihi bağlamında kapsamlı bir değerlendirme sunmaktadır. Bazı araştırmacılar tarafından Mimar Sinan’ın son eseri kabul edilen bu külliyenin birçok yapısı günümüze ulaşamamıştır. Bu sebeple, külliyenin mimari organizasyonu, sosyal ve vakıf sistemiyle bağlantılı işleyişi hakkında en önemli kaynak vakfiye metnidir. 

Bu çalışmada daha önce arşiv uzmanları tarafından transkripsiyonu yapılmış fakat yayımlanmamış vakfiyenin mimarlık tarihi açısından sistematik biçimde analiz edilerek içerdiği tarihî verilere eklenen değerlendirme ile vakfiyede yer alan bilgilerin birçok saha için yönlendirici nitelikte olması hedeflenmektedir. Çalışma kapsamında, vakfiyenin satır aralarından Mimar Sinan’ın Osmanlı sanatının zirvesinde tasarladığı son yapının inşa gerekçesi, mekânsal organizasyonu, görevlendirmeleri, toplumsal beklentileri ve dönemin mimari üslubuna dair çıkarımlar yapılmıştır. Böylece Mimar Sinan sonrası külliye kavrayışının devamlılığı ve dönemin devlet ricalinin mimariye müdahale biçimleri üzerine yeni bir katkı sunmak amaçlanmaktadır.

Keywords

Nişancı Mehmed Paşa Külliyesi , Vakfiye , Mimar Sinan , Nişancı Mehmed Paşa , Mimarlık Tarihi

References

• Açıkgözoğlu, Ahmet Sacit ve İrem Ceran. “İstanbul’da Dua Penceresi Çeşmeleri.” Tarihî Su Kültürü ve Yapıları Sempozyumu Bildiri Kitabı 18-19 Kasım’21. İstanbul: Fatih Belediyesi Kültür Yayınları, 2023, 151-162. google scholar
• Açıkgözoğlu, Ahmet Sacit. “Nişancı Mehmed Paşa Camii Kitabeleri.” Prof. Dr. Fevzi Günüç’ü Anma Sempozyumu Bildirileri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2016, 102-109. google scholar
• Başkan, Yahya. “Fatih Sultan Mehmed Döneminde Karaman Bölgesinden İstanbul’a Nakledilen Nüfus.” Tarih Dergisi 55 (2013): 107-134. google scholar
• Bayram, Sadi ve Ahmet H. Karabacak. “Sâhib Ata Fahrü’d-din Ali’nin Konya, İmaret ve Sivas Gökmedrese Vakfiyeleri.” Vakıflar Dergisi 37 (2009), 31-69. google scholar
• Ceran, İrem. “19. Yüzyıl Osmanlı Eğitim Reformları ve Başkent İstanbul’daki Sivil Yüksekokullar.” Doktora tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, 2023. google scholar
• Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca–Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi, 2007. google scholar
• Dişören, N. Esra. “Üçbaş Mescidi.” Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 7. 333-334. İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1994. google scholar
• Doğan, Sema. “Nişancı Mehmed Paşa Külliyesi.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 33. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007. 158-160. google scholar
• Ergin, Osman. Türkiye Maarif Tarihi. 1. cilt. İstanbul: Eser Yayınları, 1977. google scholar
• Evliya Çelebi. Seyahatnâme. 10. cilt. Haz. Robert Dankoff ve Seyit Ali Kahraman. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2011. google scholar
• Ferruh Kethüda Külliyesi Vakfiyesi. Özel Koleksiyon, varak 9b. İstanbul, H 973 [M 1565]. google scholar
• Gerber, Haim. State, Society and Law in Islam: Ottoman Law in Comparative Perspective. Albany: New York State Üniversitesi Yayınları; 1988. google scholar
• Güven, İsmail. Türk Eğitim Tarihi. Ankara: Pegem Akademi, 2018. google scholar
• Hüseyin Ayvansarâyî. Hadîkatü’l-Cevâmi 2. cilt. Haz. Ahmed Refik. İstanbul: Maarif Matbaası, 1939. google scholar
• İnalcık, Halil. “Vakıf Müessesesinin Osmanlı Toplumundaki Yeri.” Osmanlı’da Toplum ve Ekonomi. İstanbul: Eren Yayıncılık, 1995, 275-310. google scholar
• İpşirli, Mehmet. “Hüccet.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 18. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007. 446-450. google scholar
• İpşirli, Mehmet. “Medrese.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 28. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007. 327-333. google scholar
• Kocaman, Kasım. “Kuruluş Vakfiyesine Göre İstanbul Fatih Camii Görevlileri ve Vazifeleri.” EKEV Akademi Dergisi (ICOAEF Özel Sayısı) (2019): 1-19. google scholar
• Kuban, Doğan. “Nişancı Mehmed Paşa Camii.” Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 6. İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1994, 85-87. google scholar
• Kuban, Doğan. Osmanlı Mimarisi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2007. google scholar
• Necipoğlu, Gülru. The Age of Sinan: Architectural Culture in the Ottoman Empire. Londra: Reaktion Books, 2005. google scholar
• Pakalın, M. Zeki. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. 1. cilt. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1983. google scholar
• Pakalın, M. Zeki. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. 2. cilt. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1983. google scholar
• Saî Mustafa Çelebi. Tezkiretü’l-Bünyân ve Tezkiretü’l-Ebniye. Haz. Hayati Develi ve M. Baha Tanman. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2007. google scholar
• Salt Araştırma. Ali Saim Ülgen Arşivi, Nişancı Mehmed Paşa Cami Kesit Çizimi (TASUPAM002006). Erişim 01 Aralık 2025. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/84642. google scholar
• Sami, Şemseddin. Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Enderun Kitabevi, 1989. google scholar
• Süreyya, Mehmed. Sicill-i Osmânî. 4. cilt. İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları, 1996. google scholar
• Uçar, Fuat. “Nişancı Mehmed Paşa Camii ve Türbesi Üzerine Notlar.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 6/12 (2008): 401–420. google scholar
• Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivleri Esâs (Yeni Şahsiyet Kaydı) Defterleri 188-348-2967, Rebîülâhir 1314 [30 Eylül 1896]. google scholar
• Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivleri Esâs (Yeni Şahsiyet Kaydı) Defterleri 203-184-1471, Rebîülâhir 1314 [30 Eylül 1896]. google scholar
• Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivleri Hüccet Defterleri (VGMA.HÜC.d) 0572-233-57-2, Rebîülâhir 1314 [30 Eylül 1896]. google scholar
• Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivleri Hüccet Defterleri (VGMA.HÜC.d) 0572-233-57-3, Rebîülâhir 1314 [30 Eylül 1896]. google scholar
• Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivleri Hüccet Defterleri (VGMA.HÜC.d) 0572-233-57-4, Rebîülâhir 1314[30 Eylül 1896]. google scholar
• Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivleri Hüccet Defterleri (VGMA.HÜC.d) 0572-233-57, Rebîülâhir 1314 [30 Eylül 1896]. google scholar
• Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivleri Hüccet Defterleri (VGMA.HÜC.d) 0572-233-7-1, Rebîülâhir 1314 [30 Eylül 1896]. google scholar
• Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivleri Hüccet Defterleri (VGMA.HÜC.d) 0572-244-59, Rebîülâhir 1314 [30 Eylül 1896]. google scholar
• Yıldız, Faik. “İstanbul Fatih İlçesi Nişanca Mahallesi Nişancı Mehmed Paşa Külliyesi Yerleşim Planı.” İstanbul Kültür ve Sanat Ansiklopedisi. 2. İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1994, 148. google scholar
• Yılmaz, Coşkun. “Bir Haritanın Rehberliğinde 1845 İstanbul’u.” Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi. 1. cilt. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi ve İBB Kültür A.Ş., 2015, 562-584. Erişim 18 Ocak 2026. https://istanbultarihi.ist/30-bir-haritanin-rehberliginde-1845-istanbulu. google scholar