Ayetin Resimle Açıklanması: Kıyamet Örneği

Year 2026, Issue: 25 , 133 - 156 , 31.01.2026

Bahattin Yaman

https://doi.org/10.26650/artsanat.2026.25.0006

https://izlik.org/JA57TR27YN

Abstract

Tefsir genel anlamıyla Kur’an’ın ya da Kur’an ayetlerinin çeşitli veriler ışığında yorumlanmasıdır. Kur’an’ın yazılı olarak yorumlanmasına yönelik çok sayıda tefsir çalışması bulunurken, İslam kültüründe Kur’an’ın baştan sona resimlenmesine dayalı bir gelenek görülmemiştir. Bunun tek istisnası, farklı surelerde ve ilgili ayetlerde geçen bir konuyu açıklayan, beş tasvirden oluşan bir örnektir. Buna karşılık ayetlerin de yer aldığı metinlerin resimle birlikte kullanımına dair çok sayıda örnek bulunmaktadır. Doğrudan ayeti açıklayan resim örnekleri ise sınırlıdır. Bu örneklerden biri olan ve çalışmaya konu olan resim, bugün Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, Hazine 1702’ye kayıtlı olan ve 16. yüzyılın son çeyreğinde hazırlanan Falnâme’de yer almaktadır. İlk olarak “Rabbin elbette ta kıyamet gününe kadar onlara azabın en kötüsünü yapacak kimseler gönderecektir diye ilan etmişti” anlamını taşıyan A’raf Suresi’nin 167. ayetinin yer aldığı resimde (vr. 16b) kıyamet ile ilgili birçok detaya yer verilmiştir. 

Çalışmada ayetle resmin birlikte kullanılması, ayette yer alan kıyamet kavramının resimde nasıl betimlendiği hususu tartışılmıştır. Bu uygulama resmin ayeti açıklayan bir unsur ve görsel bir tefsir olarak düşünülmesini mümkün kılmaktadır. Tasvirde mahşer, amel defterleri, İsrafil, Sur, Kevser havuzu, mizan, cennet, cehennem ve Malik meleği gibi konular canlandırılmıştır. Ayrıca çalışmayla ayeti açıklayan tüm bu imgeler ve imgelerdeki detayların İslam kaynaklarında nasıl yer aldığı da ortaya konulmuştur.

Keywords

Kur’an , Kıyamet , Resim , Osmanlı , Falnâme

The Explanation of the Verse with the Picture: The Example of Doomsday

https://izlik.org/JA57TR27YN

Abstract

Tafsir or commentary, in general terms, is the interpretation of the Qur’an or the verses of the Qur’an considering various data. Although there are many books of commentary known as tafsir interpreting the Qur'an, there is no established tradition of illustrating the Qur'an from the beginning of Islam to nowadays in Islamic culture. Aside from a single Qur'an manuscript containing five depictions that interpret specific verses from various surahs, illustrations of Qur'an manuscripts are not seen in Islamic civilization. In contrast, there are many examples of the use of images with texts, including Quranic verses. However, visual depictions that directly interpret specific verses remain limited in number. The painting we will examine here is an example from a manuscript of the Falnâme, which was prepared in the last quarter of the 16th century and registered in the Topkapı Palace Museum Library with the number of Hazine 1702. Many details about the Day of Judgment are included in the example of the picture, which begins with the verse "Your Lord will surely send people who will inflict the worst torment on them until the Day of Judgment" (Araf 7/167) at the top of the page. 

This study will discuss the combined use of Qur’anic verses and images and examine how the concept of Doomsday described in the verse is depicted in the image. It would not be wrong to think of the verse and the picture coming together and the picture as a visual interpretation of the verse. In the picture, subjects of various visuals such as Judgment Day, list of bad and good acts known as amal notebook, the angel Israfel whispering the trumpet known as sur, pool of Kavsar, mizan, hell, Paradise, and the angel Malik are included. These elements in the image that explains the verse, along with their specific details, can be seen to have parallels in Islamic sources. The study will also reveal how all these images and the details within them, which explain the verse, are presented in Islamic sources.

Keywords

Qur’an , Doomsday , Illustration , Ottoman , Falname

References

• Acâʾibü’l-Maḫlûḳāt ve Ġarâʾibü’l-Mevcûdât. Londra, British Library, IO Islamic 845. google scholar
• Acâʾibü’l-Maḫlûḳāt ve Ġarâʾibü’l-Mevcûdât. Londra, British Library, IO Islamic 1377. google scholar
• Acâʾibü’l-Maḫlûḳāt ve Ġarâʾibü’l-Mevcûdât. Londra, British Library, Or Ms 1621. google scholar
• Acâʾibü’l-Maḫlûḳāt ve Ġarâʾibü’l-Mevcûdât. Londra, British Library, Or 4701. google scholar
• Acâʾibü’l-Maḫlûḳāt ve Ġarâʾibü’l-Mevcûdât. Cambridge, Cambridge Library, Ms. Nn. 3. 74. google scholar
• Acâʾibü’l-Maḫlûḳāt ve Ġarâʾibü’l-Mevcûdât. Manchester, Ryland library, Persian Ms3. google scholar
• Acâʾibü’l-Maḫlûḳāt ve Ġarâʾibü’l-Mevcûdât. Oxford, Bodleian Library, Qus 312. google scholar
• Ahmed Bîcan Yazıcızade. Envâru’l-Âşıkin. İstanbul: Matbaa-i Osmaniye, 1301. google scholar
• Ahvâl-ı Kıyâmet, Berlin, Staatsbibliothek, Ms. Or. Oct.1596. google scholar
• Ahvâl-ı Kıyâmet. İstanbul, Süleymaniye Kütüphanesi, Hafid 139. google scholar
• Akar, Zuhal. “Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’nde Bulunan İki Falnâme ve Resimleri.” Doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi, 2002. google scholar
• And, Metin, Minyatürlerle Osmanlı-İslam Mitologyası. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2008. google scholar
• Aydın, Mehmet, “Fal.” TDV İslam Ansiklopedisi. 12. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1995, 134-138. google scholar
• Bağcı, Serpil, Filiz Çağman, Günsel Renda ve Zeren Tanındı. Osmanlı Resim Sanatı. İstanbul: T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006. google scholar
• Bebek, Adil. “Sûr.” TDV İslam Ansiklopedisi. 37. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009, 533-534. google scholar
• Bektaşoğlu, Habibe. Resimli Osmanlı Fal Kitabı Hurşidname. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2023. google scholar
• Birışık, Abdulhamit. “Tefsir.” TDV İslam Ansiklopedisi. 40. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2011, 281-290. google scholar
• Cebeci, Lütfullah. “İsrafil.” TDV İslam Ansiklopedisi. 23. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001, 180-181. google scholar
• Cem Bahadır, Savaşkan. “Bir Kur’an Falı Örneği.” Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi 8/16 (2022): 19-51. google scholar
• Çelebi, İlyas. “Fal.” TDV İslam Ansiklopedisi. 12. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1995, 138-139. google scholar
• Dikmen, Melek ve Kamile Çetin. “Klâsik Türk Edebiyatında Tefe’ül Geleneği ve Kitap Falının Şiire Yansıması.” The Journal of Academic Social Science Studies 49 (2016): 191-204. google scholar
• Ebu’l-Kâsım Halit. Divan-ı Selmân-ı Savcı. [Basım yeri yok]: Silsile Neşriyat, 1371. google scholar
• Erbaş, Ali. “Tûbâ.” TDV İslam Ansiklopedisi. 41. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012, 316-317. google scholar
• Ersay Yüksel, Ayşe. “İslamda Tasvir Meselesi.” Türk İslam Sanatları Tarihi. Ed. Abdulkadir Dündar. Ankara: Grafiker Yayınları, 2019, 111-127. google scholar
• Ertürk, Mustafa. “Havz-ı Kevser.” TDV İslam Ansiklopedisi. 16, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997, 546-549. google scholar
• Evliya Çelebi, Evliya Çelebi Seyahatnamesi Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304 Numaralı Yazmanın Transkripsiyonu-Dizini I. Kitap. Haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman ve Yücel Dağlı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2006. google scholar
• Falnâme. Harvard, Harvard Art Museum, Cambridge 1999.302. google scholar
• Falnâme, Dresden, Staats-und Universitätsbibliothek Dresden, Mscr. Dresd. Eb. 445. google scholar
• Falnâme. İstanbul, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, Hazine 1702. google scholar
• Farhad, Massumeh ve Serpil Bağcı. Falnamah The Book of Omens. Washington D.C.: Sminthsonian Institution, 2009. google scholar
• Gencel, Esra. “Ankara Milli Kütüphane’de Yer Alan 5179 Arşiv Numaralı Falnâme.” Yüksek Lisans tezi, Erciyes Üniversitesi, 2011. google scholar
• Gottheil, R., “An Illustrated Copy of The Koran.” Revue des Etudes Islamiques. Paris: Librairie Orientaliste Paul Geuthner, 1931, c. V, 21-24. google scholar
• İpşiroğlu, Mazhar Şevket. İslam’da Resim Yasağı ve Sonuçları. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2005. google scholar
• Kelpetin Arpaguş, Hatice. Osmanlı Halkının Geleneksel İslam Anlayışı ve Kaynakları. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2001. google scholar
• Kılavuz, Ahmet Saim. “Amel Defteri.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 3. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991, 20-21. google scholar
• Kısas-ı Enbiyâ. İstanbul, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.1228. google scholar
• Koşik, Halil Sercan. “Müellifi Bilinmeyen Manzum Bir Kur’an Falı.” Journal of Turkish Language and Literature 3/4 (2017): 127-141. google scholar
• L'Alcoran de Mahomet. Leipzig: Chez Arkstée & Merkus, 1770. google scholar
• Mahomets Alkoran. Çev. Hr. Du Ryer, Amsterdam: Timotheus ten Hoorn, 1696. google scholar
• Meredith-Owens, G. M. “Ottoman Turkish Painting.” İslamic Painting and the Arts of the Book. Londra: Faber and Faber, 1974, 223-230. google scholar
• Mi’râcnâme. Paris, Milli Kütüphane, Turc 190. google scholar
• Milstein, Rachel, Karin Rührdanz ve Barbara Schmitz. Stories of the Prophets Illustrated Manuscripts of Qisas al-Anbiya. Kaliforniya: Mazda Yayınları, 1999. google scholar
• Muhammed Bîcan Yazıcızade. Kitab-ı Muhammediyye. İstanbul: Darü’l-Tabaati’l-Amire, 1307. google scholar
• Parlar, Zahide ve Aytül Çağlar. “Bir Kur’an Falı: Hâẕ â Fâl-i ur’ân-ı Aziz-i Âyât.” Gaziantep University Journal of Social Sciences 20/4 (2021): 2109-2126. google scholar
• Seguy, Maria-Rose. The Miraculous Journey of Mahomet, Mirâj Nâmeh, Bibliotheque Nationale, Paris (Manuscrit Supplement Turc 190). Çev. Richard Pevear. New York: George Braziller Yayınları, 1977. google scholar
• Suyûti, Abdurrahman bin el-Kemal Celaleddin. ed-Dürrü'l-Mensur. Beyrut: Daru’l-Fikr, 2011. google scholar
• Şemseddin Sami. Kamus-ı Türki. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992. google scholar
• Şenödeyici, Özer ve Halil Sercan Koşik. “Muteber Kaynaktan Gaybı Öğrenmek: Bir Kuran Falı Manzumesi.” Journal of Turkish Language and Literature 1/1 (2015): 71-96. google scholar
• Tanındı, Zeren. Siyer-i Nebi: İslâm Tasvir Sanatında Hz. Muhammed'in Hayatı. İstanbul: Hürriyet Vakfı Yayınları, 2006. google scholar
• Tercüme-ı Kitâb-ı Acâibü’l Mahlûkât. Oxford, Bodleian Library, MS. Turk. d. 2. google scholar
• Tercüme-i Miftâh-ı Cifr el-Câmi. İstanbul, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, Bağdat 373. google scholar
• Tercüme-i Miftah-ı Cifr el-Cami. İstanbul, İstanbul Üniversitesi Merkez Kütüphanesi, TY 6624. google scholar
• Topaloğlu, Bekir. “Cehennem.” TDV İslam Ansiklopedisi. 7. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993, 227-233. google scholar
• Topaloğlu, Bekir. “Kıyamet.” TDV İslam Ansiklopedisi. 25. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2022, 516-522. google scholar
• Topaloğlu, Bekir ve Hayrettin Karaman. Arapça-Türkçe Yeni Kamus. İstanbul: Elif Ofset, 1979. google scholar
• Toprak, Süleyman. “Haşir.” TDV İslam Ansiklopedisi. 16. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997, 416-417. google scholar
• Uzun, Mustafa İsmet. “Falnâme.” TDV İslam Ansiklopedisi. 12. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1995, 141-145. google scholar
• Uzun, Mustafa İsmet. “Tûbâ.” TDV İslam Ansiklopedisi. 41. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012, 317-319. google scholar
• Üstün, Mehmet Cihan. “Bâkî Dîvânı’ndaki Övünç İfadelerinin Diliçi Çevirisi ve Yorumu.” Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 10/1 (2017): 35-76. google scholar
• Yaman, Bahattin, “Türk Minyatür Sanatında Cennet.” Belleten 72/263 (2008): 141-154. google scholar
• Yaman, Bahattin. “Ahvâl-i Kıyâmet Yazmaları Resimlerinde Kıyâmet Sonrası Hayat.” Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 24/2 (2007): 217-234. google scholar
• Yaman, Bahattin. “Osmanlı Resim Sanatında Kıyamet Alametleri: Tercüme-i Miftâh-ı Cifr el-Câmi ve Tasvirli Nüshaları.” Doktora tezi, Ankara Hacettepe Üniversitesi, 2002. google scholar
• Yavuz, Ömer Faruk. Kur’an ve Kıyamet. İstanbul: Marifet Yayınları, 1997. google scholar
• Yavuz, Yusuf Şevki. “Zebâni.” TDV İslam Ansiklopedisi. 44. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013, 164. google scholar
• Yıldız, Alim. “Manzum Bir Kur’an Falı.” İstem 16/8 (2010): 181-198. google scholar