Research Article
BibTex RIS Cite

The Legitimacy Paradigm of the Ottoman Commercial Code: ʿUlamāʾ and Interest

Year 2023, Volume: 13 Issue: 1, 115 - 142, 31.03.2023
https://doi.org/10.26650/iuitd.2023.1219110

Abstract

One of the critical points in Ottoman modernization involved the Commercial Code of Berriye of 1850, because this code formed the first of the texts the authorized board adopted as an exemplary source of foreign law and indigenized within the context of its own terms and needs. The number of independent studies on the Commercial Code is not high. In most of them, the sharʿī ground of the Law was not sufficiently revealed, and it was claimed that the ʿulamāʾ were dissidents because of the acceptance of the law as the product of external pressure. The articles containing interest have been used as one of the grounds for the argument of opposition to the ʿulamāʾ without adequate examination. However, the ʿulamāʾ always existed at a certain level in the assemblies that planned and implemented the Tanẓīmāt reforms. Commercial law is the key to the Western theory of interest in Ottoman law. This article will first refer to the role of the codification procedure in ensuring legislative compliance with the Sharīʿa and then evaluate the archival material regarding the enactment procedures of commercial law in the context of the ʿulamāʾ’s contributions. In addition, the article will connect the paradigm of legitimacy, which had taken on legal official language through the ʿulamāʾ’s contributions, with the legal commercial conditions of the period. Finally, the study will briefly touch upon the theoretical background of how the concepts of interest and guzishta occurred in commercial law despite the ban on ribā that had been applied in Ottoman law as one of the basic principles of Sharīʿa law. The study will also determine how the legitimacy problem had been overcome in the context of the ʿulamāʾ’s contributions.

References

  • Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi google scholar
  • BOA, A. DVN. MHM 5/36 google scholar
  • BOA, A.MKT.MHM 28/18 google scholar
  • BOA, A. MKT 121/35 google scholar
  • BOA, A. MKT 124/61 google scholar
  • BOA, A.MKT 127/38 google scholar
  • BOA, A. MKT 112/83 google scholar
  • BOA, C. DH 136/6781 google scholar
  • BOA, C.İKTS 36/1781 google scholar
  • BOA, HAT 1440/59175 google scholar
  • BOA, HAT 1500/7 google scholar
  • BOA, HAT 1620/4 google scholar
  • BOA, HAT 1620/15 google scholar
  • BOA, HAT 1620/71 google scholar
  • BOA, HR. SYS 1338/21 google scholar
  • BOA, HR. TO 198/27 google scholar
  • BOA, İ. DH 34/1615 google scholar
  • BOA, İ. DH 5_197 google scholar
  • BOA, İ. DH 166/8744 google scholar
  • BOA, İ. DH 169/8902 google scholar
  • BOA, İ. DH 173/9220 google scholar
  • BOA, İ. DUİT 192/2 google scholar
  • BOA, I. DUIT 192/3 google scholar
  • BOA, İ. MMS 18/780 google scholar
  • BOA, İ.MMS 23/609 google scholar
  • BOA, İ. MSM 23/597 google scholar
  • BOA, İ. MSM 23/600 google scholar
  • BOA, İ.MSM 23/601 google scholar
  • BOA, İ. MSM 23/609 google scholar
  • The National Archives, Kew-Foreign Office google scholar
  • FO 78/432 google scholar
  • FO 78/433 google scholar
  • “Gülhane’de kıraat olunan Hatt-ı Hümayunun Suretidir” (26 Şaban 1255). Düstur. Matbaa-i Amire, 1289, 1/4- 7. google scholar
  • “Zeyl-i Kanun-i Ticaret”. Düstur. Matbaa-i Amire, 1289, 1/445-465. google scholar
  • Takvim-i Vekayi‘, No: 195 (1256). google scholar
  • Külliyat-ı Kavanin, Hzr. Sarkis Karakoç, Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi, Ankara google scholar
  • “Emval-i Eytamın Muhafaza ve Muhasebatına Dair Ferman-ı Âli”, Külliyat-ı Kavanin, 4114. google scholar
  • “Hayriye Tüccarının İmtiyazatına Dair Tecdit Edilen Berat-ı Âlî”, Külliyat-ı Kavanin, 4788. google scholar
  • “Mecâlis-i Meşveret’te Müzakeratın Suver-i İcraiyesi Hakkında Talimat” (5 Zilkade 1266), Külliyat-ı Kavanin, 2529. google scholar
  • “Meclis-i Valay-ı Ahkâm-ı Adliyede Müzakeratın Suver-i İcrası Hakkında Nizamname” (2 Şevval 1266), Külliyat-ı Kavanin, 4770 google scholar
  • “Meclis-i Ahkâm-ı Adliyye Ve Dar-ı Şuray-ı Bâb-ı Âli Namlarıyla İki Meclisin Teşkili Hakkında İrade-i Seniyyeyi Mutazammın Tebliğ-i Resmi”, Külliyat-ı Kavanin, 4144. google scholar
  • “Meclis-i Ahkâm-ı Adliyenin Aza Ve Reisi Sıfatıyla Hazır Bulunacak Zevat Hakkında İrade-i Seniyyeyi Mutazammın Tebliğ-i Resmi”, Külliyat-ı Kavanin, 4212. google scholar
  • Akyıldız, Ali. Tanzimat Dönemi Osmanlı Merkez Teşkilâtında Reform. İstanbul: Eren, 1993. google scholar
  • Abu Manneh, Butrus. “Gülhane Hatt-ı Hümayununun İslâmî Kaynakları”. çev. Şaban Bıyıklı. Dergâh 7/73 (1996), 16-18, 7/74 (1996), 19-21, 7/75 (1996), 17-18. google scholar
  • Ahmed Cevdet Paşa. Tezâkir I-IV. Hzr. Cavit Baysun. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1991. google scholar
  • Ahmed Cevdet Paşa. Ma‘rûzât. Hzr. Yusuf Halaçoğlu. İstanbul: Çağrı Yayınevi, 1980. google scholar
  • Anık, Mehmet. “Türkiye’de Sekülerizm Tartışmalarında İki Eksen: Şerif Mardin ve İsmail Kara”. Umran Dergisi 225 (Mayıs 2013), 14-31. google scholar
  • Arıkan, Zeki. “Ubicini, Jean-Henri Abdolonyme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 42/32-33. İstanbul: TDV Yayınları, 2012. google scholar
  • Aydın, Mahir. “Şeyhülislâm Ahmed Ârif Hikmet Beyefendi”. Belleten 54/209 (Nisan 1990), 245-260. google scholar
  • Bozkurt, Gülnihal, Batı Hukukunun Türkiyede Benimsenmesi (1839-1939). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1996. google scholar
  • Celaleddin, Mehmed. Hukuk-i Ticaret Dersleri. Dersaadet: Sabah Matbaası, 1329. google scholar
  • Cemaleddin, Halil ve Asadur Hırand. Ecânibin Memalik-i Osmaniye’de Haiz Oldukları İmtiyazat-ı Adliye. Dersaadet: Hukuk Matbaası, 1331. google scholar
  • Cihan, Ahmet. Reform Çağında Osmanlı İlmiye Sınıfı. İstanbul: Birey, 2004. google scholar
  • Ekrem B. Ekinci. Tanzimat ve Sonrası Osmanlı Mahkemeleri. Yy.: Arı Yayınları, t.y. google scholar
  • Engelhardt. Tanzimat ve Türkiye. Çev. Ali Reşad, İstanbul: Kaknüs Yayınları, 1999. google scholar
  • Ergin, Osman Nuri. Mecelle-i Umur-i Belediye. İstanbul: Matbaa-i Osmaniye, 1922/1338. google scholar
  • Faraşerli, Mehdi. İmtiyazat-ı Ecnebiyyenin Tatbikat-ı Hazırası. Samsun: Matbaa-i Cemil, 1325. google scholar
  • Genç, Mehmet. Osmanlı İmparatorluğunda Devlet ve Ekonomi. İstanbul: Ötüken, 2014. google scholar
  • Heyd, Uriel. “III. Selim ve II. Mahmud Dönemlerinde Batılılaşma ve Osmanlı Uleması”. çev. Sami Erdem, Türk Hukuk ve Kültür Tarihi Üzerine -Makaleler-, drl. Ferhat Koca, Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2002, 99-136. google scholar
  • Hilmi, Nezaret. Teşrih-i Kanun-i Ticaret. İstanbul: Karabet ve Kasbar Matbaası, 1303. google scholar
  • İpşirli, Mehmet. “Sâdeddin Efendi, Mehmed (1798-1866)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 35/388389. İstanbul: TDV Yayınları, 2008. google scholar
  • Kara, Emine. Şeyhülislamlıktan Diyanet’e Değişen Dini Bilgi, Otorite Ve Meşruiyet Anlayışı Bağlamında Sivil Diyanet Tartışmaları. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019. google scholar
  • Kaymakçı, Said Salih. The Sultan’s Entrepreneurs, The Entrepreneurs’ Sultan: Beratlı Avrupa Tüccarı And Insttitutional Change In The Nineteenth Century Ottoman Empire (1835-1868). İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi, 2013. google scholar
  • Keleş, Erdoğan. “Hayriye Tüccarı Elhac Mehmed Ağa’nın Terekesi” Belgeler. Ocak 2011, 32/36, 67-104. google scholar
  • Kılıç, Muhammed Tayyib. İslam Hukukunda Kanunlaştırma Olgusu. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2008. google scholar
  • Koca, Ferhat. “Uriel Heyd’in Hayatı ve Türk Hukuk ve Kültür Tarihi Üzerine Görüşleri”. Türk Hukuk ve Kültür Tarihi Üzerine -Makaleler-. drl. Ferhat Koca. Anlara: Ankara Okulu Yayınları, 2002, 11-44. google scholar
  • Kütükoğlu, Mübahat S.. “Hayriye Tüccarı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 17/64-65. İstanbul: TDV Yayınları, 1998. google scholar
  • Lewis, Bernard. Modern Türkiye’nin Doğuşu. çev. Metin Kıratlı. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1993. google scholar
  • Mardin, Şerif. Türk Modernleşmesi Makaleler 4. drl. Mümtaz’er Türköne ve Tuncay Önder İstanbul: İletişim Yayınları, 2014. google scholar
  • Okumuş, Ejder. Türkiye’nin Laikleşme Serüveninde Tanzimat. İstanbul: İnsan Yayınları, 1999. google scholar
  • Oral, Özgür. “Bernard Lewis ve Oryantalist Gelenek”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 1/2 (2003) 601- 619. google scholar
  • Özdemir, Gürbüz. Tanzimat Döneminde Muhalefet Düşüncesi ve Yeni Osmanlılar. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2000. google scholar
  • Palmer, Alan. Son Üçyüz Yıl Osmanlı İmparatorluğu. çev. Belkıs Çorakçı Dişbudak. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2003. google scholar
  • Seyitdanlıoğlu, Mehmet. Tanzimat Devrinde Meclis-i Vâlâ (1838-1868). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1999. google scholar
  • Şenel, Şennur. Osmanlılarda Ticaret Ve Hayriye Tüccarı. Ankara: Ankara Ticaret Odası, 1995. google scholar
  • Temperley, Harold. England and the Near East The Crimea. London: Longmans, 1936. google scholar
  • Ubicini, M.A. Türkiye 1850. çev. Cemal Karaağaçlı. y.y: Tercüman Yayınları, t.y. google scholar
  • Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devleti’nin İlmiye Teşkilatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1984. google scholar
  • Velidedeoğlu, Hıfzı Veldet. “Kanunlaştırma Hareketleri ve Tanzimat”. Tanzimat I (yüzüncü yıl dönümü münasebetiyle). Ankara: Maarif Vekaleti, 1940, 139-209. google scholar
  • Yakut, Esra. Şeyhülislamlık Yenileşme Döneminde Devlet ve Din. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2014. google scholar
  • Yurdakul, İlhami. Osmanlı ilmiye Merkez Teşkilatı’nda Reform (1826-1876). İstanbul: İletişim, 2008. google scholar
Year 2023, Volume: 13 Issue: 1, 115 - 142, 31.03.2023
https://doi.org/10.26650/iuitd.2023.1219110

Abstract

References

  • Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi google scholar
  • BOA, A. DVN. MHM 5/36 google scholar
  • BOA, A.MKT.MHM 28/18 google scholar
  • BOA, A. MKT 121/35 google scholar
  • BOA, A. MKT 124/61 google scholar
  • BOA, A.MKT 127/38 google scholar
  • BOA, A. MKT 112/83 google scholar
  • BOA, C. DH 136/6781 google scholar
  • BOA, C.İKTS 36/1781 google scholar
  • BOA, HAT 1440/59175 google scholar
  • BOA, HAT 1500/7 google scholar
  • BOA, HAT 1620/4 google scholar
  • BOA, HAT 1620/15 google scholar
  • BOA, HAT 1620/71 google scholar
  • BOA, HR. SYS 1338/21 google scholar
  • BOA, HR. TO 198/27 google scholar
  • BOA, İ. DH 34/1615 google scholar
  • BOA, İ. DH 5_197 google scholar
  • BOA, İ. DH 166/8744 google scholar
  • BOA, İ. DH 169/8902 google scholar
  • BOA, İ. DH 173/9220 google scholar
  • BOA, İ. DUİT 192/2 google scholar
  • BOA, I. DUIT 192/3 google scholar
  • BOA, İ. MMS 18/780 google scholar
  • BOA, İ.MMS 23/609 google scholar
  • BOA, İ. MSM 23/597 google scholar
  • BOA, İ. MSM 23/600 google scholar
  • BOA, İ.MSM 23/601 google scholar
  • BOA, İ. MSM 23/609 google scholar
  • The National Archives, Kew-Foreign Office google scholar
  • FO 78/432 google scholar
  • FO 78/433 google scholar
  • “Gülhane’de kıraat olunan Hatt-ı Hümayunun Suretidir” (26 Şaban 1255). Düstur. Matbaa-i Amire, 1289, 1/4- 7. google scholar
  • “Zeyl-i Kanun-i Ticaret”. Düstur. Matbaa-i Amire, 1289, 1/445-465. google scholar
  • Takvim-i Vekayi‘, No: 195 (1256). google scholar
  • Külliyat-ı Kavanin, Hzr. Sarkis Karakoç, Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi, Ankara google scholar
  • “Emval-i Eytamın Muhafaza ve Muhasebatına Dair Ferman-ı Âli”, Külliyat-ı Kavanin, 4114. google scholar
  • “Hayriye Tüccarının İmtiyazatına Dair Tecdit Edilen Berat-ı Âlî”, Külliyat-ı Kavanin, 4788. google scholar
  • “Mecâlis-i Meşveret’te Müzakeratın Suver-i İcraiyesi Hakkında Talimat” (5 Zilkade 1266), Külliyat-ı Kavanin, 2529. google scholar
  • “Meclis-i Valay-ı Ahkâm-ı Adliyede Müzakeratın Suver-i İcrası Hakkında Nizamname” (2 Şevval 1266), Külliyat-ı Kavanin, 4770 google scholar
  • “Meclis-i Ahkâm-ı Adliyye Ve Dar-ı Şuray-ı Bâb-ı Âli Namlarıyla İki Meclisin Teşkili Hakkında İrade-i Seniyyeyi Mutazammın Tebliğ-i Resmi”, Külliyat-ı Kavanin, 4144. google scholar
  • “Meclis-i Ahkâm-ı Adliyenin Aza Ve Reisi Sıfatıyla Hazır Bulunacak Zevat Hakkında İrade-i Seniyyeyi Mutazammın Tebliğ-i Resmi”, Külliyat-ı Kavanin, 4212. google scholar
  • Akyıldız, Ali. Tanzimat Dönemi Osmanlı Merkez Teşkilâtında Reform. İstanbul: Eren, 1993. google scholar
  • Abu Manneh, Butrus. “Gülhane Hatt-ı Hümayununun İslâmî Kaynakları”. çev. Şaban Bıyıklı. Dergâh 7/73 (1996), 16-18, 7/74 (1996), 19-21, 7/75 (1996), 17-18. google scholar
  • Ahmed Cevdet Paşa. Tezâkir I-IV. Hzr. Cavit Baysun. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1991. google scholar
  • Ahmed Cevdet Paşa. Ma‘rûzât. Hzr. Yusuf Halaçoğlu. İstanbul: Çağrı Yayınevi, 1980. google scholar
  • Anık, Mehmet. “Türkiye’de Sekülerizm Tartışmalarında İki Eksen: Şerif Mardin ve İsmail Kara”. Umran Dergisi 225 (Mayıs 2013), 14-31. google scholar
  • Arıkan, Zeki. “Ubicini, Jean-Henri Abdolonyme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 42/32-33. İstanbul: TDV Yayınları, 2012. google scholar
  • Aydın, Mahir. “Şeyhülislâm Ahmed Ârif Hikmet Beyefendi”. Belleten 54/209 (Nisan 1990), 245-260. google scholar
  • Bozkurt, Gülnihal, Batı Hukukunun Türkiyede Benimsenmesi (1839-1939). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1996. google scholar
  • Celaleddin, Mehmed. Hukuk-i Ticaret Dersleri. Dersaadet: Sabah Matbaası, 1329. google scholar
  • Cemaleddin, Halil ve Asadur Hırand. Ecânibin Memalik-i Osmaniye’de Haiz Oldukları İmtiyazat-ı Adliye. Dersaadet: Hukuk Matbaası, 1331. google scholar
  • Cihan, Ahmet. Reform Çağında Osmanlı İlmiye Sınıfı. İstanbul: Birey, 2004. google scholar
  • Ekrem B. Ekinci. Tanzimat ve Sonrası Osmanlı Mahkemeleri. Yy.: Arı Yayınları, t.y. google scholar
  • Engelhardt. Tanzimat ve Türkiye. Çev. Ali Reşad, İstanbul: Kaknüs Yayınları, 1999. google scholar
  • Ergin, Osman Nuri. Mecelle-i Umur-i Belediye. İstanbul: Matbaa-i Osmaniye, 1922/1338. google scholar
  • Faraşerli, Mehdi. İmtiyazat-ı Ecnebiyyenin Tatbikat-ı Hazırası. Samsun: Matbaa-i Cemil, 1325. google scholar
  • Genç, Mehmet. Osmanlı İmparatorluğunda Devlet ve Ekonomi. İstanbul: Ötüken, 2014. google scholar
  • Heyd, Uriel. “III. Selim ve II. Mahmud Dönemlerinde Batılılaşma ve Osmanlı Uleması”. çev. Sami Erdem, Türk Hukuk ve Kültür Tarihi Üzerine -Makaleler-, drl. Ferhat Koca, Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2002, 99-136. google scholar
  • Hilmi, Nezaret. Teşrih-i Kanun-i Ticaret. İstanbul: Karabet ve Kasbar Matbaası, 1303. google scholar
  • İpşirli, Mehmet. “Sâdeddin Efendi, Mehmed (1798-1866)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 35/388389. İstanbul: TDV Yayınları, 2008. google scholar
  • Kara, Emine. Şeyhülislamlıktan Diyanet’e Değişen Dini Bilgi, Otorite Ve Meşruiyet Anlayışı Bağlamında Sivil Diyanet Tartışmaları. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019. google scholar
  • Kaymakçı, Said Salih. The Sultan’s Entrepreneurs, The Entrepreneurs’ Sultan: Beratlı Avrupa Tüccarı And Insttitutional Change In The Nineteenth Century Ottoman Empire (1835-1868). İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi, 2013. google scholar
  • Keleş, Erdoğan. “Hayriye Tüccarı Elhac Mehmed Ağa’nın Terekesi” Belgeler. Ocak 2011, 32/36, 67-104. google scholar
  • Kılıç, Muhammed Tayyib. İslam Hukukunda Kanunlaştırma Olgusu. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2008. google scholar
  • Koca, Ferhat. “Uriel Heyd’in Hayatı ve Türk Hukuk ve Kültür Tarihi Üzerine Görüşleri”. Türk Hukuk ve Kültür Tarihi Üzerine -Makaleler-. drl. Ferhat Koca. Anlara: Ankara Okulu Yayınları, 2002, 11-44. google scholar
  • Kütükoğlu, Mübahat S.. “Hayriye Tüccarı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 17/64-65. İstanbul: TDV Yayınları, 1998. google scholar
  • Lewis, Bernard. Modern Türkiye’nin Doğuşu. çev. Metin Kıratlı. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1993. google scholar
  • Mardin, Şerif. Türk Modernleşmesi Makaleler 4. drl. Mümtaz’er Türköne ve Tuncay Önder İstanbul: İletişim Yayınları, 2014. google scholar
  • Okumuş, Ejder. Türkiye’nin Laikleşme Serüveninde Tanzimat. İstanbul: İnsan Yayınları, 1999. google scholar
  • Oral, Özgür. “Bernard Lewis ve Oryantalist Gelenek”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 1/2 (2003) 601- 619. google scholar
  • Özdemir, Gürbüz. Tanzimat Döneminde Muhalefet Düşüncesi ve Yeni Osmanlılar. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2000. google scholar
  • Palmer, Alan. Son Üçyüz Yıl Osmanlı İmparatorluğu. çev. Belkıs Çorakçı Dişbudak. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2003. google scholar
  • Seyitdanlıoğlu, Mehmet. Tanzimat Devrinde Meclis-i Vâlâ (1838-1868). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1999. google scholar
  • Şenel, Şennur. Osmanlılarda Ticaret Ve Hayriye Tüccarı. Ankara: Ankara Ticaret Odası, 1995. google scholar
  • Temperley, Harold. England and the Near East The Crimea. London: Longmans, 1936. google scholar
  • Ubicini, M.A. Türkiye 1850. çev. Cemal Karaağaçlı. y.y: Tercüman Yayınları, t.y. google scholar
  • Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devleti’nin İlmiye Teşkilatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1984. google scholar
  • Velidedeoğlu, Hıfzı Veldet. “Kanunlaştırma Hareketleri ve Tanzimat”. Tanzimat I (yüzüncü yıl dönümü münasebetiyle). Ankara: Maarif Vekaleti, 1940, 139-209. google scholar
  • Yakut, Esra. Şeyhülislamlık Yenileşme Döneminde Devlet ve Din. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2014. google scholar
  • Yurdakul, İlhami. Osmanlı ilmiye Merkez Teşkilatı’nda Reform (1826-1876). İstanbul: İletişim, 2008. google scholar

Osmanlı Ticaret Kanunu’nun Meşruiyet Paradigması: Ulema ve Faiz

Year 2023, Volume: 13 Issue: 1, 115 - 142, 31.03.2023
https://doi.org/10.26650/iuitd.2023.1219110

Abstract

Osmanlı modernleşme sürecinin kritik noktalarından biri 1850 tarihli Ticaret-i Berriye Kanunnamesi’dir. Zira Kanunname yetkili kurulun yabancı hukuka ait bir mevzuat örneğini kaynak kabul ederek kendi şart ve ihtiyaçları bağlamında yerlileştirdiği metinlerin ilkidir. Kanunname’ye dair müstakil araştırma sayısı fazla değildir. Çoğunda şer‘i zemini yeterince ortaya konmamış, dış baskı ürünü olduğu kabulünden hareketle ulema muhalefet pozisyonuna konumlandırılmış, faiz ve güzeşte unsurlu maddelerinin hukuki açılımı yeterince irdelenmemiş, fakat faizi destekleyen muhtevası ulema muhalefeti söyleminin dayanaklarından biri olarak kullanılmıştır. Hâlbuki Tanzimat reformlarını planlayan ve uygulayan meclislerin içerisinde ulema belirli düzeyde daima var olmuştur. Ticaret Kanunu Batılı faiz teorisinin Osmanlı hukukuna giriş anahtarıdır. Bu makale öncelikle yürürlük prosedürünün mevzuatın şer‘i ahkâma uygunluğunu sağlama rolüne atıfta bulunacak, ardından Ticaret Kanunu’nun yasalaşma prosedürüne ait arşiv malzemesini ulema katkısı bağlamında değerlendirecektir. Ayrıca ulema katkısıyla hukuki-resmî dile bürünen meşruiyet paradigması dönemin ticari-hukuki koşullarıyla irtibatlandıracaktır. Son olarak Osmanlı hukukunda şer‘i ahkâmın temel ilkelerinden biri olarak uygulanan riba yasağına rağmen Ticaret Kanunu’nda yer verilen faiz ve güzeşte kavramının teorik alt yapısına kısaca değinecek, meşruiyet sorununun nasıl aşıldığı ulema katkısı bağlamında tespit edilecektir.

References

  • Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi google scholar
  • BOA, A. DVN. MHM 5/36 google scholar
  • BOA, A.MKT.MHM 28/18 google scholar
  • BOA, A. MKT 121/35 google scholar
  • BOA, A. MKT 124/61 google scholar
  • BOA, A.MKT 127/38 google scholar
  • BOA, A. MKT 112/83 google scholar
  • BOA, C. DH 136/6781 google scholar
  • BOA, C.İKTS 36/1781 google scholar
  • BOA, HAT 1440/59175 google scholar
  • BOA, HAT 1500/7 google scholar
  • BOA, HAT 1620/4 google scholar
  • BOA, HAT 1620/15 google scholar
  • BOA, HAT 1620/71 google scholar
  • BOA, HR. SYS 1338/21 google scholar
  • BOA, HR. TO 198/27 google scholar
  • BOA, İ. DH 34/1615 google scholar
  • BOA, İ. DH 5_197 google scholar
  • BOA, İ. DH 166/8744 google scholar
  • BOA, İ. DH 169/8902 google scholar
  • BOA, İ. DH 173/9220 google scholar
  • BOA, İ. DUİT 192/2 google scholar
  • BOA, I. DUIT 192/3 google scholar
  • BOA, İ. MMS 18/780 google scholar
  • BOA, İ.MMS 23/609 google scholar
  • BOA, İ. MSM 23/597 google scholar
  • BOA, İ. MSM 23/600 google scholar
  • BOA, İ.MSM 23/601 google scholar
  • BOA, İ. MSM 23/609 google scholar
  • The National Archives, Kew-Foreign Office google scholar
  • FO 78/432 google scholar
  • FO 78/433 google scholar
  • “Gülhane’de kıraat olunan Hatt-ı Hümayunun Suretidir” (26 Şaban 1255). Düstur. Matbaa-i Amire, 1289, 1/4- 7. google scholar
  • “Zeyl-i Kanun-i Ticaret”. Düstur. Matbaa-i Amire, 1289, 1/445-465. google scholar
  • Takvim-i Vekayi‘, No: 195 (1256). google scholar
  • Külliyat-ı Kavanin, Hzr. Sarkis Karakoç, Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi, Ankara google scholar
  • “Emval-i Eytamın Muhafaza ve Muhasebatına Dair Ferman-ı Âli”, Külliyat-ı Kavanin, 4114. google scholar
  • “Hayriye Tüccarının İmtiyazatına Dair Tecdit Edilen Berat-ı Âlî”, Külliyat-ı Kavanin, 4788. google scholar
  • “Mecâlis-i Meşveret’te Müzakeratın Suver-i İcraiyesi Hakkında Talimat” (5 Zilkade 1266), Külliyat-ı Kavanin, 2529. google scholar
  • “Meclis-i Valay-ı Ahkâm-ı Adliyede Müzakeratın Suver-i İcrası Hakkında Nizamname” (2 Şevval 1266), Külliyat-ı Kavanin, 4770 google scholar
  • “Meclis-i Ahkâm-ı Adliyye Ve Dar-ı Şuray-ı Bâb-ı Âli Namlarıyla İki Meclisin Teşkili Hakkında İrade-i Seniyyeyi Mutazammın Tebliğ-i Resmi”, Külliyat-ı Kavanin, 4144. google scholar
  • “Meclis-i Ahkâm-ı Adliyenin Aza Ve Reisi Sıfatıyla Hazır Bulunacak Zevat Hakkında İrade-i Seniyyeyi Mutazammın Tebliğ-i Resmi”, Külliyat-ı Kavanin, 4212. google scholar
  • Akyıldız, Ali. Tanzimat Dönemi Osmanlı Merkez Teşkilâtında Reform. İstanbul: Eren, 1993. google scholar
  • Abu Manneh, Butrus. “Gülhane Hatt-ı Hümayununun İslâmî Kaynakları”. çev. Şaban Bıyıklı. Dergâh 7/73 (1996), 16-18, 7/74 (1996), 19-21, 7/75 (1996), 17-18. google scholar
  • Ahmed Cevdet Paşa. Tezâkir I-IV. Hzr. Cavit Baysun. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1991. google scholar
  • Ahmed Cevdet Paşa. Ma‘rûzât. Hzr. Yusuf Halaçoğlu. İstanbul: Çağrı Yayınevi, 1980. google scholar
  • Anık, Mehmet. “Türkiye’de Sekülerizm Tartışmalarında İki Eksen: Şerif Mardin ve İsmail Kara”. Umran Dergisi 225 (Mayıs 2013), 14-31. google scholar
  • Arıkan, Zeki. “Ubicini, Jean-Henri Abdolonyme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 42/32-33. İstanbul: TDV Yayınları, 2012. google scholar
  • Aydın, Mahir. “Şeyhülislâm Ahmed Ârif Hikmet Beyefendi”. Belleten 54/209 (Nisan 1990), 245-260. google scholar
  • Bozkurt, Gülnihal, Batı Hukukunun Türkiyede Benimsenmesi (1839-1939). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1996. google scholar
  • Celaleddin, Mehmed. Hukuk-i Ticaret Dersleri. Dersaadet: Sabah Matbaası, 1329. google scholar
  • Cemaleddin, Halil ve Asadur Hırand. Ecânibin Memalik-i Osmaniye’de Haiz Oldukları İmtiyazat-ı Adliye. Dersaadet: Hukuk Matbaası, 1331. google scholar
  • Cihan, Ahmet. Reform Çağında Osmanlı İlmiye Sınıfı. İstanbul: Birey, 2004. google scholar
  • Ekrem B. Ekinci. Tanzimat ve Sonrası Osmanlı Mahkemeleri. Yy.: Arı Yayınları, t.y. google scholar
  • Engelhardt. Tanzimat ve Türkiye. Çev. Ali Reşad, İstanbul: Kaknüs Yayınları, 1999. google scholar
  • Ergin, Osman Nuri. Mecelle-i Umur-i Belediye. İstanbul: Matbaa-i Osmaniye, 1922/1338. google scholar
  • Faraşerli, Mehdi. İmtiyazat-ı Ecnebiyyenin Tatbikat-ı Hazırası. Samsun: Matbaa-i Cemil, 1325. google scholar
  • Genç, Mehmet. Osmanlı İmparatorluğunda Devlet ve Ekonomi. İstanbul: Ötüken, 2014. google scholar
  • Heyd, Uriel. “III. Selim ve II. Mahmud Dönemlerinde Batılılaşma ve Osmanlı Uleması”. çev. Sami Erdem, Türk Hukuk ve Kültür Tarihi Üzerine -Makaleler-, drl. Ferhat Koca, Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2002, 99-136. google scholar
  • Hilmi, Nezaret. Teşrih-i Kanun-i Ticaret. İstanbul: Karabet ve Kasbar Matbaası, 1303. google scholar
  • İpşirli, Mehmet. “Sâdeddin Efendi, Mehmed (1798-1866)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 35/388389. İstanbul: TDV Yayınları, 2008. google scholar
  • Kara, Emine. Şeyhülislamlıktan Diyanet’e Değişen Dini Bilgi, Otorite Ve Meşruiyet Anlayışı Bağlamında Sivil Diyanet Tartışmaları. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019. google scholar
  • Kaymakçı, Said Salih. The Sultan’s Entrepreneurs, The Entrepreneurs’ Sultan: Beratlı Avrupa Tüccarı And Insttitutional Change In The Nineteenth Century Ottoman Empire (1835-1868). İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi, 2013. google scholar
  • Keleş, Erdoğan. “Hayriye Tüccarı Elhac Mehmed Ağa’nın Terekesi” Belgeler. Ocak 2011, 32/36, 67-104. google scholar
  • Kılıç, Muhammed Tayyib. İslam Hukukunda Kanunlaştırma Olgusu. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2008. google scholar
  • Koca, Ferhat. “Uriel Heyd’in Hayatı ve Türk Hukuk ve Kültür Tarihi Üzerine Görüşleri”. Türk Hukuk ve Kültür Tarihi Üzerine -Makaleler-. drl. Ferhat Koca. Anlara: Ankara Okulu Yayınları, 2002, 11-44. google scholar
  • Kütükoğlu, Mübahat S.. “Hayriye Tüccarı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 17/64-65. İstanbul: TDV Yayınları, 1998. google scholar
  • Lewis, Bernard. Modern Türkiye’nin Doğuşu. çev. Metin Kıratlı. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1993. google scholar
  • Mardin, Şerif. Türk Modernleşmesi Makaleler 4. drl. Mümtaz’er Türköne ve Tuncay Önder İstanbul: İletişim Yayınları, 2014. google scholar
  • Okumuş, Ejder. Türkiye’nin Laikleşme Serüveninde Tanzimat. İstanbul: İnsan Yayınları, 1999. google scholar
  • Oral, Özgür. “Bernard Lewis ve Oryantalist Gelenek”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 1/2 (2003) 601- 619. google scholar
  • Özdemir, Gürbüz. Tanzimat Döneminde Muhalefet Düşüncesi ve Yeni Osmanlılar. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2000. google scholar
  • Palmer, Alan. Son Üçyüz Yıl Osmanlı İmparatorluğu. çev. Belkıs Çorakçı Dişbudak. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2003. google scholar
  • Seyitdanlıoğlu, Mehmet. Tanzimat Devrinde Meclis-i Vâlâ (1838-1868). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1999. google scholar
  • Şenel, Şennur. Osmanlılarda Ticaret Ve Hayriye Tüccarı. Ankara: Ankara Ticaret Odası, 1995. google scholar
  • Temperley, Harold. England and the Near East The Crimea. London: Longmans, 1936. google scholar
  • Ubicini, M.A. Türkiye 1850. çev. Cemal Karaağaçlı. y.y: Tercüman Yayınları, t.y. google scholar
  • Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devleti’nin İlmiye Teşkilatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1984. google scholar
  • Velidedeoğlu, Hıfzı Veldet. “Kanunlaştırma Hareketleri ve Tanzimat”. Tanzimat I (yüzüncü yıl dönümü münasebetiyle). Ankara: Maarif Vekaleti, 1940, 139-209. google scholar
  • Yakut, Esra. Şeyhülislamlık Yenileşme Döneminde Devlet ve Din. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2014. google scholar
  • Yurdakul, İlhami. Osmanlı ilmiye Merkez Teşkilatı’nda Reform (1826-1876). İstanbul: İletişim, 2008. google scholar
There are 81 citations in total.

Details

Primary Language Turkish
Subjects Religious Studies
Journal Section Research Articles
Authors

İlknur Yaşar Bilicioğlu 0000-0002-7389-9630

Publication Date March 31, 2023
Submission Date December 14, 2022
Published in Issue Year 2023 Volume: 13 Issue: 1

Cite

ISNAD Yaşar Bilicioğlu, İlknur. “Osmanlı Ticaret Kanunu’nun Meşruiyet Paradigması: Ulema Ve Faiz”. İslam Tetkikleri Dergisi 13/1 (March 2023), 115-142. https://doi.org/10.26650/iuitd.2023.1219110.