Review

Psikoloji Araştırmalarında Aldatma Kullanımı Üzerine Tartışmalar

Volume: 43 Number: 3 December 25, 2023
TR EN

Psikoloji Araştırmalarında Aldatma Kullanımı Üzerine Tartışmalar

Abstract

Araştırma süreçlerine katkı sağlayacağı düşünülerek bilimsel araştırmalarda sıklıkla aldatma kullanılır. Aldatma en temelde katılımcılara çalışmanın amacı, içeriği veya süreçleri ile ilgili yanlış veya eksik bilgi verilmesi şeklinde gerçekleşir. En sık kullanılan türleri, performans hakkında sahte geri bildirim verme, katılımcıyı bilgisi olmadan çalışmaya dahil etme, kullanılan ölçüm araçları hakkında bilgi vermeme veya sahte bilgi verme ve çalışmadaki diğer kişilerin rolleri hakkında sahte bilgi vermedir. Sosyal psikoloji alt alanı başta olmak üzere, psikoloji çalışmalarında da aldatma yönteminden faydalanılır. Katılımcıların sosyal istenirlikten uzak, anlık tepkilerinin belirlenebilmesi ve davranışın sosyal gerçekliğe en yakın şekli ile ölçülebilmesi amacıyla araştırmacılar olumlu sosyal davranışlar, uyma, sosyal ikilemler gibi konularda aldatma kullanır. Bununla birlikte aldatma etik, yöntemsel, bilimin/mesleğin itibarı ve araştırmacılara güven konusunda bazı soru işaretlerini barındırır. Araştırmacının böyle bir amacı olmasa da katılımcılara fizyolojik veya psikolojik zarar vermesi en mühim etik endişedir. Yöntem üzerine yürütülen tartışmalarda, aldatma kullanımının katılımcı havuzuna zarar vereceği, aldatmanın katılımcının gelecekteki yanıtlarını/tepkilerini etkileyeceği ve aldatma kullanılan çalışmaların daha az tekrarlanabilir olması üzerine odaklanılmıştır. Tartışmalar yalnızca etik ve yöntem temelli değildir. Aldatma kullanımının aynı zamanda bilim insanlarına, psikologlara yönelik güveni de zedeleyeceği düşünülmektedir. Bu nedenle araştırmacıların “son çare” olarak aldatma kullanmaları önerilmektedir. Bu makalenin en temel amacı aldatmanın barındırabileceği riskler ve bu risklere karşı hangi önlemlerin alınabileceği konusuna dikkat çekmektir. Günümüzde aldatma, bilimsel araştırma süreçlerinin olmazsa olmaz bir parçası olarak değerlendirilmektedir. Nitekim bazı çalışmalarda konu ve içeriğe bağlı olarak aldatma kullanmamak neredeyse imkansızdır. Böyle bir bağlamda, yürütülecek bir çalışmada aldatma kullanılması planlanıyorsa aldatmanın riskleri üzerine düşünmek, riskleri ortadan kaldırabilmek için neler yapılabileceğini planlamak, olası olumsuz sonuçların önüne geçmek için faydalı olacaktır.

Keywords

References

  1. Adair, J. G., Lindsay, R. C. L. ve Carlopio, J. (1983). Social artifact research and ethical regulations: Their impact on the teaching of experimental methods. Teaching of Psychology, 10(3), 159-162. https://doi.org/10.1207/s15328023top1003_10. google scholar
  2. Allen, D. F. (1983). Follow-up analysis of use of forewarning and deception in psychological experiments. Psychological Reports, 52(3), 899-906. https://doi.org/10.2466/pr0.1983.52.3.899. google scholar
  3. American Psychological Association- APA (2002). Ethical principles of psychologists and codeof conduct. American Psychologist, 57(12), 1060-1073. google scholar
  4. Barrera, D. ve Simpson, B. (2012). Much ado about deception: Consequences of deceiving research participants in the social sciences. Sociological Methods & Research, 41(3), 383-413. https://doi. org/10.1177%2F0049124112452526. google scholar
  5. Baumrind, D. (1964). Some thoughts on ethics of research: After reading Milgram’s “Behavioral study of obedience.”. American Psychologist, 19(6), 421-423. https://doi.org/10.1037/h0040128. google scholar
  6. Baumrind, D. (1985). Research using intentional deception: Ethical issues revisited. American Psychologist, 40(2), 165. https://doi/10.1037/0003-066X.40.2.165. google scholar
  7. Blount, S., 1995. When social outcomes aren’t fair: the effect of causal attributions on preferences. Organizational Behavior and Human Decision Processes 63, 131-144. google scholar
  8. Bonetti, S. (1998). Experimental economics and deception. Journal of Economic Psychology, 19(3), 377-395. https://doi.org/10.1016/S0167-4870(98)00012-9. google scholar

Details

Primary Language

Turkish

Subjects

Social Psychology

Journal Section

Review

Publication Date

December 25, 2023

Submission Date

August 22, 2021

Acceptance Date

June 29, 2023

Published in Issue

Year 2023 Volume: 43 Number: 3

APA
Tuna, A. (2023). Psikoloji Araştırmalarında Aldatma Kullanımı Üzerine Tartışmalar. Studies in Psychology, 43(3), 367-392. https://doi.org/10.26650/SP2021-985973
AMA
1.Tuna A. Psikoloji Araştırmalarında Aldatma Kullanımı Üzerine Tartışmalar. Studies in Psychology. 2023;43(3):367-392. doi:10.26650/SP2021-985973
Chicago
Tuna, Ayşe. 2023. “Psikoloji Araştırmalarında Aldatma Kullanımı Üzerine Tartışmalar”. Studies in Psychology 43 (3): 367-92. https://doi.org/10.26650/SP2021-985973.
EndNote
Tuna A (December 1, 2023) Psikoloji Araştırmalarında Aldatma Kullanımı Üzerine Tartışmalar. Studies in Psychology 43 3 367–392.
IEEE
[1]A. Tuna, “Psikoloji Araştırmalarında Aldatma Kullanımı Üzerine Tartışmalar”, Studies in Psychology, vol. 43, no. 3, pp. 367–392, Dec. 2023, doi: 10.26650/SP2021-985973.
ISNAD
Tuna, Ayşe. “Psikoloji Araştırmalarında Aldatma Kullanımı Üzerine Tartışmalar”. Studies in Psychology 43/3 (December 1, 2023): 367-392. https://doi.org/10.26650/SP2021-985973.
JAMA
1.Tuna A. Psikoloji Araştırmalarında Aldatma Kullanımı Üzerine Tartışmalar. Studies in Psychology. 2023;43:367–392.
MLA
Tuna, Ayşe. “Psikoloji Araştırmalarında Aldatma Kullanımı Üzerine Tartışmalar”. Studies in Psychology, vol. 43, no. 3, Dec. 2023, pp. 367-92, doi:10.26650/SP2021-985973.
Vancouver
1.Ayşe Tuna. Psikoloji Araştırmalarında Aldatma Kullanımı Üzerine Tartışmalar. Studies in Psychology. 2023 Dec. 1;43(3):367-92. doi:10.26650/SP2021-985973