Kur’an-ı Kerim’den Mesnevilere: Edebiyat Geleneğinde Hz. Musa ve Mesnevilerdeki Hz. Musa Kıssası Üzerine Mukayeseli Bir Analiz

Year 2025, Volume: 65 Issue: 3, 539 - 559, 31.12.2025

Mustafa Fidan

https://doi.org/10.26650/TUDED2025-1541402

https://izlik.org/JA67CD69LB

Abstract

Bu çalışma edebi gelenek içerisindeki Hz. Musa anlatılarını konu edinmektedir. Hz. Musa’nın edebi eserlerdeki dayanağı rivayetler veya israiliyat menşeli olduğu gibi Kur’an-ı Kerim’in kaynaklığına dayandığı da bir gerçekliktir. Çalışmayla Hz. Musa’yı konu alan Mûsâ-nâme, Ḳ ıṣṣa-i Mūsā ‘Aleyhi’s-Selām ve Hz. Mûsâ Kıssası isimli mesnevilerin Kur’an-ı Kerim’in referansına hangi yönlerden dayandığının ortaya konulması amaçlanmış, ayrıca bu üç mesnevinin mukayesesi yapılmıştır. Bu mukayese eserlerin telif edildikleri dönemler, beyit sayıları, vezinleri, telif sahaları, müellifleri, kişi kadrosu, mesnevilerin içerikleri, ahlaki-didaktik yönleri ve mesnevilerde görülen mucizeler esas alınarak yapılmıştır. Mukayese edilen mesneviler müellifleri, telif sahaları ve telif yüzyılları bakımından farklı olmasına rağmen ortak kaynağın Kur’an-ı Kerim olması dolayısıyla aralarında benzer yönlerin olduğu görülmektedir. Bununla birlikte Hz. Mûsâ Kıssası’nda don değiştirme motifinin görülmesi, Ḳ ıṣṣa-i Mūsā ‘Aleyhi’s-Selām’da Hz. Musa’nın kavminin, Firavun’un ve şeytanın olması, Mûsâ-nâme’de Allah ile Hz. Musa’nın arasındaki diyaloglara bağlı bir olay örgüsünün olması gibi temel farklılıklar da dikkat çekmektedir. İncelenen mesnevilerdeki Hz. Musa’ya yönelik kişilik özellikleri de ayrı bir başlık altında değerlendirilmiştir. Netice olarak çalışmada Kur’an-ı Kerim’in referansının edebi eserlerdeki etkileri incelenmiş, mesneviler özelinde mukayeseli bir çalışma olması dolayısıyla da karşılaştırmalı edebiyat çalışmaları kapsamında klasik Türk edebiyatına yönelik değerlendirmelerin yapılabileceği uygulamalı olarak ortaya konulmuştur.

Keywords

Mucize , Peygamber kıssaları , Mesnevi , Hz. Musa , Kur’an

From the Quran to Masnavis: A Comparative Analysis of the Qıssa of Moses in Literary Tradition and the Qıssa of Moses in Masnavis

https://izlik.org/JA67CD69LB

Abstract

The study addressed the narratives about Moses within literary traditions. Narratives about Moses are based not only on Israiliyat (some apocryphal tales about prophets) and other traditions in literary works, but also on the Quran, a well-known fact. Therefore, the objective of the study was to uncover how the narratives in masnavis about Moses, namely, “Kıṣṣa-i Mūsā ‘Aleyhi’s-Selām,” “Hz. Mûsâ Kıssası,” and “Mûsâ-nâme” relied on the Quranic reference. To this end, a textual analysis and comparative approach were used. This comparison covers the periods in which the works were written, the number of their couplets, meters, fields of writing, authors, staff, contents of the mesnevis, moral-didactic aspects, and the miracles seen in the mesnevis. Even though masnavis differed in their authors, fields of writing, and times of writing, they also had similarities. However, the motif of shapeshifting (known as don degistirme in Turkish) is observed in the “Hz. Mûsâ Kıssası”. The work “Kıṣṣa-i Mūsā ‘Aleyhi’s-Salām” mentioned the ummat of Moses, also Pharaoh, and the Satan. In “Mûsâ-nâme” dialogues occurred between Allah and Musa. Our study covered differences in these three masnavis. The events that unfold around these motifs and fictional characters reveal that masnavis embody the traditional structure observed in Turkish folk tales. Consequently, the study addressed the influence of Quranic references on literary works, specifically masnavis explicitly about Moses, in an interdisciplinary context. Furthermore, the study offered suggestions for future research on masnavis grounded in Turkish folk culture and Israiliyat sources.

Keywords

Miracle , Qissa , Moses , Masnavi , Quran

References

• Arzı, Saadet. “On Altıncı Yüzyıl Divan Şiirinde Ulü’l-‘Azm Peygamberler.” Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi, 2018. Ulusal Tez Merkezi (492985). google scholar
• Aşcı, Ufuk Deniz. Mûsâ-nâme İnceleme-Transkiripsiyonlu Metin Çeviri-Dizin-Tıpkıbasım. Palet Yayınları, 2012. google scholar
• Aşcı, Ufuk Deniz; Yavi, Fecri ve Kırbaş, Gülsüm. Mûsâ-nâme Özbek ve Ḳırgız Nüshası. Palet Yayınları, 2023. google scholar
• Bulut, Halil İbrahim. “Mûcize,” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30: 348-351. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020. google scholar
• Çakın, Mehmet Burak. “Hz. Mûsâ Kıssası’nın XVI. Yüzyıl Klasik Türk Şiiri’ne Yansıması”, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 17, no. 1, (2020): 104-128. DOI:10.33437/ksusbd.692896 google scholar
• Çakır, Müjgan. “Nâyî Osman Dede Hayatı, Sanatı, Eserleri ve Ravzatü’l-İ‘câz fi’l-Mu‘cizât’l-Mümtâz’ı.” Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, 1998. Ulusal Tez Merkezi (71838). google scholar
• Çakır, Müjgan. Ḳlâsik Türk Edebiyatında Müstakil Mu‘cizât Metinleri. Büyüyenay Yayınları, 2015. google scholar
• Çavuşoğlu, Halime. “Kıssa-i Mûsâ Anlatıları Üzerine Değerlendirmeler ve Müellifi Bilinmeyen Bir Kıssa-i Mûsâ Örneği”, RumeliDE Journal of Language and Literature Studies 18, (2020): 206-229. https://doi.org/10.29000/rumelide.705583 google scholar
• Demirci, Yasemin. “Kıssa-i Mûsâ (İnceleme-Metin-Tercüme-Dizin).” Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2017. Ulusal Tez Merkezi (481135). google scholar
• Dereli, Havva. “Klâsik Türk Edebiyatında Mûsâ Peygamber.” Yüksek Lisans Tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, 2019. Ulusal Tez Merkezi (552772). google scholar
• Fidan, Mustafa. “Konya Bölge Yazma Eserler Kütüphanesi’ndeki BY7890/4 Numaralı Mecmuanın Transkripsiyonlu Metni ve İncelemesi (75b-145b).” Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi, 2018. Ulusal Tez Merkezi (510149). google scholar
• Güler, Zülfü. Divan Şiirinde Peygamber Hikâyelerine Telmihler. Uğurel Matbaası, 2006. google scholar
• Gürel, Rukiye Yakıt. “On Beşinci Yüzyıl Divanlarında Ulü’l-Azm Peygamberler.” Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi, 2015. Ulusal Tez Merkezi (422412). google scholar
• Güz, Selvi. “On Sekizinci Yüzyıl Divan Şiirinde Ulü’l-‘Azm Peygamberler.” Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi, 2019. Ulusal Tez Merkezi (559662). google scholar
• Harman, Ömer Faruk. “Mûsâ,” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31: 207-213. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020. google scholar
• Harman, Ömer Faruk. “Yed-i Beyza,” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43: 376-377. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013. google scholar
• Kaçar, Irmak. “13. Yüzyıl Doğu Türkçesiyle Yazılmış Bir Kur’ân Risalesi”, Dil Araştırmaları 32, (2023): 133-150. https://doi.org/10.54316/dil arastirmalari.1263864 google scholar
• Karaca, Mehmet Mustafa. Ḳısas-ı Enbiya (Hz. Eyüp, Hz. Şuayip ve Hz. Musa Ḳıssaları) İnceleme-Metin-Dizin-Tıpkıbasım. Grafiker Yayınları, 2022. google scholar
• Karaman, Hayrettin; Gümüş, Sadrettin; Çağrıcı, Mustafa ve Dönmez, İbrahim. Ḳur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2020. google scholar
• Karataş, Ahmet. Ḳısas-ı Enbiya Peygamber Ḳıssaları. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2013. google scholar
• Kılıç, Mustafa. “Terceme-i Kıssa-i Hızr u Mûsâ (Nev‘î),” Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, Ahmet Yesevi Üniversitesi, 2022. Erişim 27 Ağustos, google scholar
• 2023, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/terceme-i-kissa-i-hizr-u-musa-nev-i. google scholar
• Koç, Gülcan. “Mesnevî-i Şerîf’te Ulü’l-‘Azm Peygamberler.” Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi, 2019. Ulusal Tez Merkezi (569318). google scholar
• Koncu, Hanife. “Dâsitân-ı Mûsâ”, Turkish Studies 5, no. 3, (2010): 237-252. google scholar
• Küçük, Mehmet Alparslan. “Orta Asya’dan Anadolu’ya Türk Geleneğinde Don Değiştirme”, Bilig 94, (2020): 97-122. google scholar
• Malta, Kübra. “Kıssa-i Mûsâ (Metin-Dil İncelemesi-Dizin).” Yüksek Lisans Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, 2017. Ulusal Tez Merkezi (740559). google scholar
• Ölker, Gökhan. Ḳıṣṣa-i Mūsā ‘Aleyhi’s-Selām. Palet Yayınları, 2013. google scholar
• Roux, Jean Paul. Eski Türk Mitolojisi. Bilgesu Yayınları, 2011. google scholar
• Sağlam, Hasan. “Kıṣṣa-i Mūsā (a.s.) (Söz Dizimi İncelemesi).” Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 2019. Ulusal Tez Merkezi (555239). google scholar
• Sarıkaya, Erdem. “Ahmed-i Dâ‘î’nin Hz. Musa’nın Vefatı Konulu Kısa Hikâyesi”, Atlas International Refereed Journal on Social Sciences 5, no. 22, (2019): 669-679. https://doi.org/10.31568/atlas.350 google scholar
• Sipahioğlu, Mukadder. “Tevrat ve Kur’an’ı Antik Mısır Düşüncesi Işığında Okuma: Hz. Musa’nın Yılana Dönüşen Asası”, Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19, no. 2, (2020): 917-951. https://doi.org/10.14395/hititilahiyat.767782 google scholar
• Şengül, İdris. “Kıssa”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25: 498-500. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2022. google scholar
• TDK Sözlük, Türkçe Sözlük. TDK Yayınları, 2019. google scholar
• Uygun, Muhsin. “Mûsâ-Nâme (İnceleme- Transkripsiyonlu Metin– Çeviri– Dizin- Tıpkıbasım)”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları google scholar
• Dergisi 39, (2016): 497-501. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/165164 google scholar
• Uzun, Adnan. “Divan Şiirinde Hz. Musa”, Tarih Ḳültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi 5, no. 1, (2016): 64-74. google scholar
• Ünal, Mehmet. “Divan Şiirinde Ülü’l-‘Azm Peygamberler (14. ve 19. Yüzyıl Örneklemi).” Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi, 2024. Ulusal Tez Merkezi (914448). google scholar