Çanakkale Boğazı, Özbek Denizel Sekisi Oluşum Yaşı için ESR Tekniği ile bir Ön Değerlendirme

Abstract

Çalışmamızda incelediğimiz Özbek denizel sekisi deniz kıyısından 4 km içeride olup Çanakkale boğazı civarında, tespit edilen diğer denizel sekilere nispetle en yüksekte olanıdır. Marmara kıyılarında da yaygın olarak görülen denizel sekilerin oluşmasına sebebiyet veren düşey hareketlerin Marmara bölgesinin tektoniğini ve ayrıca boğazla-rın oluşumunu anlamak açısından anahtar bilgiler barındırdığı düşünülmektedir. Sekide Geç Pleistosendeki Akde-niz koşullarını temsil eden bol miktarda Ostrea edulis kavkıları tanımlanmıştır. Seki ESR tarihlendirme tekniği ile 16.2 ± 1.8 ka olarak tarihlendirilmiştir. O devirdeki küresel deniz seviyesi dikkate alındığında sekinin günümüze kadar toplamda yaklaşık olarak 250 metre kadar yükseldiği anlaşılmaktadır. Çanakkale Boğazının Akdeniz ile Marmara bağlantısını sağladığından beri bölgenin jeodinamik olaylarla yükseldiği ve bu süreçte boğaz tabanının derine kazıldığı düşünülmektedir. Tarihlendirme sonucuna göre bölgenin çok geniş bir sahaya yayılan batı Anado-lu’nun yükselmesi olayı ile bağlantılı olarak yükselmiş olabileceği fikri öne çıkmıştır. Varlığı yeni verilerle artarak desteklenen yer kabuğunun altındaki astenosferin yukarı yönlü akımının etkileri, araştırma alanının içinde olduğu geniş bir bölgenin yükselmesine sebep olur. Bu yükselmenin deniz kıyısında oluşan denizel fosilli birimleri bölgeyle beraber yükseklere taşıyıp denizel sekilerin gelişimine sebebiyet verdiği düşünülmektedir. Diğer taraftan, seki birim-leri çok ileri derecede mangan’ca kirlenmiş olduğundan numunelerin analizinde sorunlar vardır. Tarihlendirmeye tâbi tutulan numune sayısının çokluğu güvenilirliğin denetlenmesi bakımından bir gerek-sinim olmakla beraber haklarında yok denecek kadar az bilgi bulunan bölgedeki yüksek sekilere dair edindiğimiz ön nitelikteki tarihlen-dirme sonuçları bölgenin geçmişindeki jeodinamik olaylar hakkında, bölgedeki diğer yer-bilimsel verilerle tutarlı bir model kurulabilmesini sağlamıştır

Keywords

• Çanakkale boğazı
• , epirojeni
• ESR tarihlendirmesi
• Geç Pleyistosen
• denizel seki

A Preliminary Evaluation for the Formation Age of Özbek Marin Terrace, Çanakkale Strait with ESR Technique

Abstract

The Özbek terrace we studied is 4 km inland from the seacoast and the highest one in the vicinity of the Çanakkale strait, relative to the other marine terraces. It is considered that the vertical movements causing the formation of marine terraces that are common along the Marmara coasts contain key information in order to understand the tectonics of the Marmara region and the formation of the straits. Plenty of Ostrea edulis seashell fossils that repre-senting the Mediterranean conditions of the Late Pleistocene have been identified in the terrace. The terrace was dated to 16.2 ± 1.8 ka by ESR. According to the global sea level at that time, it appears to have risen, up to 250 meters. The region is probably have elevated in relation to geodynamic events and bottom of the strait was dug deep during this process since the strait connects the Mediterranean and Marmara. According to our dating, the idea that the region might have elevated in connection with the extensive rise of western Anatolia has come to the fore. We suggest that significant effects of upward asthenospheric flow beneath western Anatolia, whose presence is increasingly supported by new data cause elevation of a wide region including the units formed on seacoast and the development of the marine terraces. However, there are problems in dating because of Manganese contamination. Although the number of samples is a necessity for the control of reliability, our preliminary results on high marine terraces with nearly no information on them before, enabled the model to be built on the geodynamics of the region consistent with other geoscientific data in the region

Keywords

• Çanakkale strait (Dardanelles strait)
• epeirogeny
• ESR dating
• Late Pleistocene

References

1. Ardel, A. ve İnandık, H. (1957). Marmara Denizi’nin teşekkül ve tekamülü. Türk Coğrafya Dergisi, 17, 1-19.
2. Ardos, M. (1995). Türkiye Ovalarının Jeomorfolojisi, cilt 1, 2. baskı, Çantay Kitabevi, İstanbul. ISBN: 9757206032
3. Arıç, C. (1955). Haliç ve Küçükçekmece Gölü bölgesinin Jeolojisi (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi, İstanbul, Türkiye.
4. Arpat, E. (1976). Doğal Uzanım Açısından Ege Denizinin Jeolojik Yapısı. Yeryuvarı ve İnsan, 1(4), 15-19.
5. Arpat, E. ve Bingöl, E. (1969). Ege Bölgesi Graben Sisteminin Gelişimi Üzerine Düşünceler. Maden Tetkik Arama Dergisi, 73, 1–10.
6. Arpat, E. ve Şentürk, K. (2000). Marmara Denizi’nin Gelişimi. Marmara Denizi 2000 Sempozyumu (11-12 Kasım 2000), (pp. 231-237), İstanbul, Türkiye.
7. Aldanmaz, E., Gourgaud, A. ve Kaymakcı, N. (2005). Constraints on the composition and thermal structu-re of the upper mantle beneath NW Turkey: Evidence from mantle xenoliths and alkali primary melts. Journal of Geodynamics, 39, 277-316. https://doi.org/10.1016/j.jog.2005.01.002
8. Aydaş, C., Engin, B., Kapan Yeşilyurt, S., Komut, T., Aydin, T. ve Paksu, U. (2015). Dose estimation kinetics and dating of fosil marine mollusc shells from Northwestern part of Turkey. Applied Radia-tion and Isotopes, 105, 72-79. https://doi.org/10.1016/j.apradiso.2015.07.053

9. Avcıoğlu, M., Erginal, A. E., Kıyak, N. G. ve Yiğitbaş, E. (2009). Çanakkale Boğazı’ndaki Denizel Taraça-ların Çökelme Nitelikleri ve Mutlak Yaşları. Aktif Tektonik Araştırma Grubu 13. Çalıştayı (ATAG 13, 08-11 Ekim 2009) Bildiri Özetleri Kitabı, (pp. 8), Çanakkale, Türkiye.
10. Avcıoğlu, M., Erginal, A. E., Kiyak N. G., Kapan-Yesilyurt S. ve Yiğitbaş E. (2013). A Preliminary Note on Depositional Characteristics and Optical Luminescence Age of a Marine Terrace, Strait of Canak-kale, Turkey. Journal of Coastal Research, 29, 225-230. https://doi.org/10.2112/JCOASTRES-D-11-00235.1
11. Bailey G. (2010). The Red Sea, Coastal Landscapes, and Hominin Dispersals. In: M. Petraglia, J. Rose (Ed.), The Evolution of Human Populations in Arabia. Vertebrate Paleobiology and Paleoanthropo-logy. Springer, Dordrecht. Print ISBN 978-90-481-2718-4. https://doi.org/10.1007/978-90-481-2719-1_2
12. Blackwell B. A. B.,Skinner A. R., Mashriqi F., Deely A. E., Long R. A., Gong J. J. J., Kleindienst M. R. and Smith J. R. (2012). Challenges in constraining pluvial events and hominin activity: Examples of ESR dating molluscs from the Western Desert, Egypt, Quaternary Geochronology, 10, 430-435. https://doi.org/10.1016/j.quageo.2012.01.005
13. Blackwell B. A. B., Skinner A. R., Blickstein J. I. B., Montoya A. C., Florentin J. A., Baboumian S. M., Ahmed I. J. and Deely A. E. (2016). ESR in the 21st century: From buried valleys and deserts to the deep ocean and tectonic uplift, Earth-Science Reviews, 158, 125–159. https://doi.org/10.1016/j.earscirev.2016.01.001
14. Chaput, E. (1947). Türkiyede jeolojik ve jeomorfojenik tetkik seyahatlari. Çev. A. Tanoğlu, İstanbul Üni-versitesi.
15. Çetin, O., Çetin, T. ve Ukav, İ. (1995). İzmit Körfezi (Hersek Burnu - Kaba Burun) Kuvaterner İstifinde Gözlenen Mollusk Kavkılarının Elektron Spin Rezonans (ESR) Yöntemi İle Tarihlendirilmesi, In E. Meriç (Ed.), İzmit Körfezi Kuvaterner İstifi (pp. 269-275).
16. Çoban, H. (2007). Basalt magma genesis and fractionation in collision- and extension-related provinces: A comparison between eastern, central and western Anatolia. Earth-Science Reviews, 80, 219-238. https://doi.org/10.1016/j.earscirev.2006.08.006
17. Engin, B., Kapan-Yeşilyurt, S., Taner, G., Demirtaş, H. ve Eken, M. (2006). ESR dating of Soma (Manisa, West Anatolia – Turkey) fossil gastropoda shells. Nuclear Instruments and Methods in Physics Rese-arch B, 243(2), 397-406. https://doi.org/10.1016/j.nimb.2005.09.008
18. Erol, O. ve Nuttall, C. P. (1973). Çanakkale Yöresinin Bazı Denizel Kuvaterner Depoları. Coğrafya Araş-tırmaları Dergisi, 5(6), 1-91.
19. Erol, O. ve İnal, A. (1980). Çanakkale Yöresi Karacaviran Köyü Çevresindeki Kuvaterner Depoları ve De-nizel Fosilleri. Jeomorfoloji Dergisi, 9, 1-36.
20. Gökaşan, E., Tur, H., Engin, M., Görüm, T., Batuk, F. G., Sağcı, N., Ustaömer, T., Emem, O. ve Alp, H. (2010). Late Quaternary evolution of the Çanakkale Strait region (Dardanelles, NW Turkey): impli-cations of a major erosional event for the postglacial Mediterranean-Marmara Sea connection. Geo-Marine Letters, 30(2), 113-131. https://doi.org/10.1007/s00367-009-0166-2
21. Göksu, H. Y., Özer, A. M. ve Çetin, O. (1990). İstanbul Boğazı Güneyi ve Haliç in Geç Kuvaterner (Holo-sen) Dip Tortulları: Mollusk Kavkılarının Elektron Spin Rezonans (ESR) Yöntemi ile Tarihlendiril-mesi, In E. Meriç (Ed.), İstanbul Boğazı Güneyi ve Haliç in Geç Kuvaterner (Holosen) Dip Tortulları (pp. 95-97).
22. Gutzwiller, O. (1923). Beitrage zur Geeologie der Umgebung von Merefte (Mürefte) am Marmara Meer (Ya-yımlanmamış tez). Basel Üniversitesi, İsviçre.
23. Ikeya, M. (1993). New Applications of Electron Spin Resonance Dating Dosimetry and Microscopy, World Scientific Publishing Co. Pte. Ltd. ISBN:981-02-1199-6.
24. Kapan-Yeşilyurt, S., Taner, G. ve İslamoğlu, Y. (1997). Marmara Denizi Tortullarının Kuvaterner Mollusk Faunası (Türkiye). Yerbilimleri Dergisi, 30, 217-229.
25. Kapan-Yeşilyurt, S., Taner, G. ve Okan, Y. (2000). Marmara Denizi Holosen Tortullarının Mollusk Fauna-sı Kataloğu (Türkiye), Ankara Üniversitesi Araştırma Projesi Raporu. Kapan-Yeşilyurt, S. ve Taner, G. (2002). Datça Yarımadasının Geç Pliyosen Pelecypoda ve Gastropoda Faunası ve Stratigrafisi (Muğla-Güneybatı Anadolu). Maden Tetkik Arama Dergisi, 125, 89-120.
26. Klingele, E. ve Medici, F. (1997). Gravimetric Studies of the Marmara Sea Region. In C. Schindler, C. and M. Pfister, (Ed.), Active Tectonics of Northwestern Anatolia-The Marmara Poly-Project, (pp. 487-501).
27. Komut, T. ve Kapan-Yeşilyurt, S. (2010). Çanakkale’de ortaya çıkan yüksek deniz sekileri ve bunların jeo-dinamik anlamları. In, Türkiye 19. Uluslararası Jeofizik Kongre ve Sergisi (23-26 Kasım 2010), Geniş-letilmiş Özet, Ankara, Türkiye.
28. Komut, T., Gray, R., Pysklywec, R. ve Göğüş, O. (2012). Mantle flow uplift of western Anatolia and the Aegean: Interpretations from geophysical analyses and geodynamic modeling. Journal of Geophysi-cal Research, 117(B11), B11412. https://doi.org/10.1029/2012JB009306
29. Lambeck, K., Rouby, H., Purcell, A., Sun, Y. ve Sambridge, M. (2014). Sea level and global ice volumes from the Last Glacial Maximum to the Holocene. Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS), 111(43), 15296-15303. https://doi.org/10.1073/pnas.1411762111
30. Ligdas, C. N., Main, I.G. ve Adams, R. D. (1990). 3-D Structure of the Lithosphere in the Aegean Region. Geophysical Journal International, 102, 219-229. https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.1990.tb00543.x
31. Ligdas, C. N. ve Main, I. G. (1991). On the Resolving Power of Tomographic Images in the Aegean Area. Geophysical Journal International, 107, 197-203. https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.1991.tb01168.x
32. Meriç, E., Sakınç, M., Özdoğan, M. ve Açkurt, F. (1988). Yarımburgaz Mağarası kazılarında gözlenen mol-lusk kavkıları hakkında. Arkeoloji ve Sanat Dergisi, 40/41, 27-31. Meulenkamp, J. E., Wortel, M. J. R., Van Wamel, W. A., Spakman, W. ve Hoogerduyn Strating, E. (1988). On the Hellenic Subduction Zone and the Geodynamic Evolution of Crete since the Late Middle Miocene. Tectonophysics, 146, 203-215. https://doi.org/10.1016/0040-1951(88)90091-1
33. Molodkov, A. (1993). ESR-dating of non-marine mollusc shells. Applied Radiation and Isotopes, 43, 145–148. https://doi.org/10.1016/0969-8043(93)90209-S
34. Molodkov, A., Dreimanis, A., Âboltiòð, O. ve Raukas, A. (1998). The ESR age of Portlandia arctica shells from glacial deposits of Central Latvia: an answer to a controversy on the age and genesis of their enclosing sediments. Quaternary Science Reviews, 17(11), 1077–1094. https://doi.org/10.1016/S0277-3791(98)00030-4
35. Mutlu, H., Güleç, N. ve Hilton, D. R. (2008). Helium–carbon relationships in geothermal fluids of western Anatolia, Turkey. Chemical Geology, 247(1-2), 305-321. https://doi.org/10.1016/j.chemgeo.2007.10.021
36. Nevesskaya, L. A. (1963). Bestimmungstabella zweiklappiger mollusken mariner Quartarsedimentedes Schwartzmeerbeckens. Akademie der Wissenschaften SSSR Arbeiten des Palaontologischen Institu-tes Bd. 96, Moscow, pp 1-211.
37. Newton, R. B. (1904). Notes on the post-Tertiary Fossils obtained by Col: English from district surroun-ding the Dardanelles, Quarterly. Journal of the Geological Society, 60, 227-292. https://doi.org/10.1144/GSL.JGS.1904.060.01-04.22
38. Özelçi, H. F. (1973). Doğu Akdeniz Bölgesi Gravite Anomalileri. Maden Tetkik ve Arama Dergisi, 80, 54-89.
39. Paluska, A. ve Bargu, S. (1989). Tectonics, Paleoseismic Activity and Recent Deformation Mechanisms in the Sapanca - Abant - Region (NW Turkey, North Anatolian Fault Zone), Turkish - German Earthquake Research Project (Zschau and Ergünay), 18-33.
40. Pondard, N., Armijo, R., King, G. C. P., Meyer, B. ve Flerit, F. (2007). Fault interactions in the Sea of Marmara pull-apart (North Anatolian Fault): earthquake clustering and propagating earthquake sequences. Geophysical Journal International, 171, 1185–1197. https://doi.org/10.1111/j.1365-246X.2007.03580.x
41. Poppe, G. T. ve Goto, Y. (1991). European Seashells (Polyplacophora, Caudofoveata, Solenogastra, Gastro-poda). Vol: 1, Wiesbaden/Verlag Christa Hemmen. pp: 352. Poppe, G. T. ve Goto, Y. (1993). European Seashells (Scaphopoda, Bivalvia, Cephalopoda), Vol: 2, Wies-baden/Verlag Christa Hemen. pp: 221.
42. Sakınç, M. ve Yaltırak, C. (1997). Güney Trakya Sahillerinin Denizel Pleyistosen Çökelleri ve Paleocoğraf-yası. Maden Tetkik Arama Dergisi, 119, 43-62.
43. Sevinçer, N. (1998). Marmara Denizi Güneybatısı (Erdek Körfezi’nde) Dip Çökellerinin Kuvaterner Mollusk Faunası, (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi), Ankara Üniversitesi, Fen Bil. Enst., Ankara, Türkiye.
44. Spakman, W. (1986). Subduction Beneath Eurasia in Connection with the Mesozoic Tethys. Geologie en Mijnbouw, 65, 145-153. Straub, C. ve Kahle, H-G. (1997). GPS and geologic estimates of the tectonic activity in the Marmara Sea region, NW Anatolia. Journal of Geophysical Research, 102(B12), 27587-27601. https://doi.org/10.1029/97JB02563
45. Şaroğlu, F., Emre, Ö. and Kuşçu, İ. (1992). Türkiye Diri Fay Haritası., M.T.A. Genel Müdürlüğü.
46. Şentürk, K. ve Karaköse, C. (1987). Çanakkale Boğazı ve Dolayının Jeolojisi. Maden Tetkik Arama Genel Müdürlüğü.
47. Taner, G. (1981). Gelibolu Yarımadasının Kuaterner Molluskaları. Jeomorfoloji Dergisi, 10, 71-115.
48. Taner, G. (1983). Gelibolu Yarımadası Hamzakoy Formasyonunun Çavda (Baküniyen) Gastropoda’ları. Jeoloji Mühendislik Dergisi, 7(2), 55-61.
49. Taner, G., Ünsal, İ., Özer, A. M., Göksu, Y. ve Çetin, O. (1991). İstanbul Boğazı Pelecypod - Gastropod ve Bryozoa Faunası ile Mollusk Kavkılarının ESR Yöntemine Dayanarak Tarihlendirilmesi. Türkiye Jeo-loji Kurumu Bülteni, 6, 3-19.
50. Tezcan, A. K. (1995). Geothermal explorations and heat flow in Turkey. In M. L. Gupta ve M. Yamano (Ed.), Terrestrial Heat Flow and Geothermal Energy in Asia (pp. 23–42), Oxford and IBH Publ., New Delhi, India.