Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın Marifetname’sinde Geçen Kimi Beden Dili Unsurlarının Çağdaş Yorumlarla Karşılaştırılması

This study aims to examine the body language-related interpretations found in Mârifetnâme, authored by Erzurumlu İbrahim Hakkı, and to evaluate these interpretations through a comparative analysis with contemporary body language theories. In the work, various inferences about human character are made based on physical features such as the face, jaw, nose, and height; bodily appearances are associated with morality, temperament, and inner states. The primary objective of the study is to examine, in light of contemporary scientific approaches, the extent to which these inferences correspond with present-day understandings and to identify the points at which they diverge. The study was conducted using qualitative research methods, specifically document analysis. The sections of Mârifetnâme related to the body and behavior were comparatively analyzed alongside contemporary books and articles published in the fields of body language, communication, and behavioral sciences. Within this framework, Paul Ekman’s theory of emotional expressions, Mehrabian’s model of nonverbal communication, and Goffman’s approach to the presentation of self were employed as the main comparative frameworks. The findings indicate that some of İbrahim Hakkı’s observations on body language are meaningful within the context of the knowledge base and intuitive approaches of his period; however, a significant portion of them shows only limited correspondence with contemporary scientific data. Nevertheless, Mârifetnâme differs from modern body language literature in that it treats the body not only as a communicative tool but also as a domain in which morality and character are constructed. It is anticipated that this study will contribute to the field by reevaluating body language interpretations found in classical works from a contemporary scientific perspective and by offering an original and critical viewpoint.

Bu çalışma, Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı eserinde yer alan beden diline ilişkin söylemleri incelemeyi ve bu söylemleri çağdaş beden dili kuramlarıyla karşılaştırmalı olarak değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Eserde yüz, çene, burun ve boy gibi fiziksel özellikler üzerinden insan karakterine dair çeşitli çıkarımlar yapılmakta; bedensel görünümler ahlâk, mizaç ve içsel hâllerle ilişkilendirilmektedir. Araştırmanın temel amacı, söz konusu çıkarımların günümüz dünyasında ne düzeyde uyuştuğunu, çağdaş bilimsel yaklaşımlar ışığında incelemek ve uyuşmayan yerleri göstermektir. Çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesine dayalı olarak yürütülmüştür. Marifetname’de beden ve davranışlara ilişkin bölümler; beden dili, iletişim ve davranış bilimleri alanlarında yayımlanmış güncel kitap ve makalelerle karşılaştırmalı biçimde analiz edilmiştir. Bu kapsamda Paul Ekman’ın duygu ifadeleri kuramı, Mehrabian’ın sözsüz iletişim modeli ve Goffman’ın benlik sunumu yaklaşımı temel karşılaştırma çerçeveleri olarak kullanılmıştır. Elde edilen bulgular, İbrahim Hakkı’nın beden diliyle ilgili bazı gözlemlerinin döneminin bilgi birikimi ve sezgisel yaklaşımları çerçevesinde anlamlı olduğunu; ancak önemli bir kısmının çağdaş bilimsel verilerle sınırlı düzeyde örtüştüğünü göstermektedir. Bununla birlikte Marifetname, bedeni iletişimsel bir araç olmanın yanında, ahlâk ve karakterin inşa edildiği bir alan olarak ele alması bakımından modern beden dili literatüründen ayrılmaktadır. Çalışmanın, klasik eserlerde yer alan beden dili yorumlarını çağdaş bilimsel perspektifle yeniden değerlendirmeye katkı sağlayarak alana özgün ve eleştirel bir bakış kazandıracağı düşünülmektedir.