Osmanlı Veteriner Hekimlik Tarihine Bir Katkı: Nikolaki Mavridis’in Tabâbet-i Baytariye’de Aşı, Serum ve Toksinlerin Tatbikatı Adlı Risalesi ve Analizi

Öz

Osmanlı Devleti’nin son yılları siyasi, ekonomik ve toplumsal birçok tarihi olaya tanıklık etmekle beraber bu dönem aynı zamanda Osmanlı Devleti’nin hem insan hem de hayvan kaynaklı birçok hastalıkla mücadele ettiği tarihsel bir süreçti. 1880’li yıllar, Osmanlı coğrafyasında hayvan hastalıklarının ivme kazandığı bir zamana tekabül ederken bununla birlikte bu tür hastalıklara karşı dönemin teknolojik ve bilimsel bilgi birikimi kullanılarak bilimsel çalışmalar da yapılmaya başlanmıştır. Bu tür çalışmaların bir kısmı devlet tarafından bizzat yapılırken bir kısmı da dönemin bilim insanları tarafından yayımlanmıştır. Araştırmamızın konusunu oluşturan Tabâbet-i Baytariye’de Aşı, Serum ve Toksinlerin Tatbikatı isimli risale de yine bu kapsamda değerlendirilmelidir. Mülkiye Baytar Mektebi bakteriyoloji ve emraz-ı sâriye muallimi Nikolaki Mavridis [Mavroğlu] tarafından kaleme alınan bu risalede şarbon aşısından vebâ-yı bakarî ve barbon serumuna; koyun çiçeği aşısından mallein ve tetanos serumuna kadar birçok hastalıkla ilgili önemli bilgiler bulunmaktadır. Rumi 1330 tarihinde İstanbul’da Matbaa-i Hayriyye ve Şürekâsı tarafından basılan bu risale, Osmanlı’nın son yıllarındaki veterinerlik hekimlikle ilgili bilimsel gelişmelerini yakından takip etme fırsatı da vermektedir. Daha önce risale hakkında herhangi bir çalışmanın yapılmamış olması araştırmaya özgün bir nitelik kazandırırken risalede II. Meşrutiyet Dönemi’ndeki veterinerliğe dair bilimsel verilerin yorumlanıp incelenmesi de araştırmanın önemini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Aşı
• Emraz-ı Sâriye
• Hayvan Hastalıkları
• Risale
• Serum

A Contribution to the Ottoman Veterinary Medicine Literature: Nikolaki Mavridis’s Treatise Titled Tabâbet-i Baytariye’de Aşı, Serum ve Toksinlerin Tatbikatı and Its Analysis

Öz

The final years of the Ottoman Empire not only witnessed numerous political, economic, and social historical events, but also represented a historical period during which the Ottoman Empire struggled with many diseases of both human and animal origin. The 1880s correspond to a time when animal diseases gained momentum across Ottoman geography. Alongside this, scientific studies began to be conducted against such diseases by utilizing the technological and scientific knowledge accumulation of the period. While some of these studies were carried out directly by the state, others were published by the scientists of the time. The treatise titled Application of Vaccines, Serums, and Toxins in Veterinary Medicine, which constitutes the subject of our research, should also be evaluated within this context. This treatise, authored by Nikolaki Mavridis [Mavroğlu], the professor of bacteriology and infectious diseases at the Civil Veterinary School [Mülkiye Baytar Mektebi], contains important information on numerous diseases ranging from anthrax vaccine to bovine plague [vebâ-yı bakarî] and barbone serum, from sheep pox vaccine to mallein and tetanus serum. Published in the year 1330 of the Rumi calendar in Istanbul by Matbaa-i Hayriyye ve Şürekâsı, this treatise also offers the opportunity to closely follow the scientific developments in veterinary medicine during the final years of the Ottoman Empire. The fact that no prior studies have been conducted on the treatise lends originality to the research, while the analysis and interpretation of the scientific data on veterinary medicine during the Second Constitutional Era underline the significance of this study.

Anahtar Kelimeler

• Vaccine
• Infectious Diseases
• Animal Diseases
• Treatise
• Serum

Kaynakça

1. Akal, A. ve H. Oğuz. “Konjonktivitler.” Turkish Journal of Ophthalmology 42, S. 1 (2012): 48 - 51.
2. “Blackleg Vaccines: Their Production and Use,” Kansas Agricultural Experiment Station Technical Bulletin 10, (June 1923): 1 - 23.
3. Doğru, Mahmut ve İlknur Bostancı, “Anafilaksi ve Anafilaksideki Gelişmeler.” Çocuk Dergisi 11, S. 2 (2011): 43 - 53.
4. Erk, Nihal ve Naki Cevat Akkerman. Türkiye’de Sığır Vebası Salgınları ve Eradikasyonu Tarihi. Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Yayınları, 1969.
5. Erk, Nihal ve Ferruh Dinçer. Türkiye’de Veteriner Hekimlik Öğretimi ve Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Tarihi. Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Yayınları, 1970.
6. Genç, Savaş Volkan ve Seda Tan, “Nikolaki Mavridis’in Tababet-i Baytariyede Aşı, Serum ve Toksinlerin Tatbikatı Adlı Eseri.” VI. Ulusal Veteriner Hekimliği Tarihi ve Mesleki Etik Sempozyumu Bildiri Özetleri, Elazığ, 4 – 6 Ekim 2018, 43 - 45.
7. Güran, Tevfik. 19. Yüzyılda Osmanlı Tarımı. Eren Yayıncılık, 1998.
8. Karagül, Sencer M. “Pendik Veteriner Kontrol Enstitüsü ve 115 Yıllık Tarihi.” Veteriner Hekimler Derneği Bülteni, S. 14 (2017): 39 - 46.

9. Mavridis, Nikolaki. Tabâbet-i Baytariyede Aşı, Serum ve Toksinlerin Tatbikâtı. Matbaa-i Hayriye ve Şürekâsı, 1330.
10. Mavridis, Nikolaki. Emrâz-ı Mikrobiye-i Hayvanat-ı Ehliye Birinci Cüz, Umûmiyet Kısmı. Hürriyet Matbaası, 1332. Mavroğlu, Nikolai. Veteriner Tarihi Hakkında Notlar. 1946. Erişim, 25 Mayıs 2025,
11. https://vetkontrol.tarimorman.gov.tr/pendik/Sayfalar/Detay.aspx?SayfaId=32.
12. Melikoğlu Gölcü, Berfin ve Şule Osmanağaoğlu Sanal, “Mecmua-i Fünûn-i Baytariye: İnceleme ve Özetli Bibliyografya.” Osmanlı Bilimi Araştırmaları 14, S. 1 (2012): 45 - 88.
13. Mısırlıgil, Zeynep. “Alerji Tarihçesi,” içinde Cumhuriyetin 100. Yılında Tıp Dalları Tarihçesi, ed. C. Yakıncı ve L. H. Tanrıverdi. Nobel Tıp Kitabevleri, 2023.
14. Osmanağaoğlu, Şule ve Berfin Melikoğlu. “Türkiye’de Ruam Hastalığı Eradikasyon Çalışmalarına Tarihsel Bir Bakış Açısı.” Kafkas Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi 15, S. 3 (2009): 331 – 337.
15. Ozubek S. and M. Aktas, “Molecular and Parasitological Survey of Ovine Piroplasmosis, Including the First Report of Theileria Annulara (Apicomplexa: Theileridae) in Sheep and Goats from Turkey.” Journal of Medical Entomology 54, No.1 (2017): 212 - 220.
16. Sığır Vebâsı ve Hakkında ittihazı Lazım Gelen Tedâbir. Ahmed İhsan ve Şürekâsı, R. 1331.
17. Tan, Seda. “İstanbul ve Çevresinde Veba-yı Bakarî (1886 – 1891).” Belleten 87, S. 310 (2023): 1021 -1057.
18. Unat, Ekrem K. Osmanlı İmparatorluğunda Bakteriyoloji ve Viroloji. İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Yayınları, 1970.
19. Unat, Ekrem K. “Osmanlı İmparatorluğunda Mikrobiyoloji Tarihçesi Üzerine Bir Deneme,” Mikrobiyoloji Bülteni 4, S. 3 (1970): 159 - 175.
20. Yıldırım, Nuran. “Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Koruyucu Sağlık Uygulamaları,” içinde Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, İletişim Yayınları, 1985.
21. Yıldırım, Nuran. “1893 İstanbul Kolera Salgını İstatistikleri.” Tarih ve Toplum S. 150, (1996): 51 - 54.
22. Yılmaz, Emrah. “Son Dönem Osmanlı Devleti’nde Sığır Vebası ve Bu Hastalığa Yönelik Serum/Aşı Çalışmaları.” içinde Yakın Çağ Tarihi Alanında Uluslararası Araştırmalar – II, ed. M. Kılıç. Eğitim Yayınevi, 2025.
23. Karacaoğlu, Emre. “Başbakanlık Osmanlı Arşiv Belgelerine Göre Bakteriyolojihâne-i Şâhâne.” Doktora tezi., Ankara Üniversitesi, 2018.