SÜREÇ OLARAK RİBA: 1548 TARİHLİ OSMANLI PARA VAKIFLARI FERMANINA ETNOGRAFİK BİR YAKLAŞIM
Öz
Bu makale, Kanuni Sultan Süleyman’ın para vakıflarına getirdiği yasağı kaldıran 1548 tarihli fermanının etnografik bir incelemesidir. Para vakıfları, nakit paranın borçlandırma yoluyla işletilerek elde edilen kârın hayır işlerinde kullanılmasına imkân tanıyan bir Osmanlı icadıdır. İslami bankacılık tartışmalarında ribâ yasağının oynadığı merkezi rolün etkisiyle, para vakıfları ve etrafındaki ihtilaflar günümüzde hâlen güncelliğini korumaktadır. Buradan hareketle, bu makale 1548 fermanını ele almakta ve ribâ’yı sabit bir sayısal sonuç olarak değil (“faiz” ya da “tefecilik” gibi), müşterek ve cismanileşmiş bir yorum ve müzakere süreci olarak yaklaşmayı önermektedir. Fermanın “riba rayihası” kavramsallaştırmasından hareketle, ribâ yasağı hesap yaparak değil, gündelik hayatın ritüelleşmiş pratikleri aracılığıyla yönetilen bir süreç olarak karşımıza çıkmaktadır. Riba ile ribh, gündelik pratikler aracılığıyla birbirinden ayrışmakta; ferman da ayrıntılı olarak bu süreçte rol oynayacak kişileri (erbâb-ı hayrât, mütevelli, kadılar) işaret edip vazifelendirmektedir. Ribâya dair bu içerden yaklaşım, Osmanlıların yasakla olan nüanslı ilişkisini ve sahip oldukları zengin finansal kategori yelpazesini tek bir “faiz” kavramına indirgeyen literatürü sorgulamaktadır. Ribâ’ya süreç olarak yaklaşmak, günümüzde “şer‘î yönetişim” olarak adlandırılan alanı yeniden düşünmeye davet etmekte; para vakıflarının modern İslami bankacılıkla bağlantısını yalnızca hukuk ya da kurumlar üzerinden değil, onlara hayat veren kültürel kategoriler aracılığıyla kurmaktadır.
Anahtar Kelimeler
ribâ
,
İslami finans
,
para vakıfları
,
şer‘î yönetişim
,
Osmanlı Devleti
,
arşiv etnografisi
,
muâmele-i şer‘iyye
RIBA AS PROCESS: AN ETHNOGRAPHIC READING OF THE 1548 OTTOMAN DECREE ON CASH WAQFS
Abstract
This article offers an ethnographic reading of Sultan Süleyman’s 1548 decree that lifted the ban on cash waqfs, an Ottoman innovation that allowed individuals to endow money and, through lending, generate returns for charity. Cash waqfs and the controversies surrounding them have become increasingly relevant, as contemporary debates on Islamic banking continue to revolve around the implications of the riba prohibition. Building on this tradition, the article reconsiders the Ottoman case to argue that riba is best approached not as a fixed outcome, whether “interest” or “usury,” but as a collective and embodied process of interpretation and negotiation. Drawing on the decree’s formulation for navigating “the scent of riba” (riba rayihası), the article frames riba prohibition as a process to be managed through ritualized everyday practice rather than calculated into a numerical outcome. An emic approach to riba highlights the ways Ottoman actors engaged with the prohibition, challenging earlier scholarship that collapsed a rich spectrum of financial categories into the single notion of “interest.” The processual approach to riba offered here reframes what is today called “shariah governance,” connecting cash waqfs to modern banking, not necessarily through institutions or law, but through the cultural categories that once animated them.
Keywords
riba
,
Islamic finance
,
cash waqfs
,
shariah governance
,
Ottoman Empire
,
archival ethnography
,
muâmele-i şer‘iyye
