Research Article

LSTM ve GRU Modellerinde Açıklanabilir Yapay Zekâ Yaklaşımı: İktisadi Veriler Üzerine Bir Uygulama

Volume: 15 Number: 2 June 1, 2025
TR EN

LSTM ve GRU Modellerinde Açıklanabilir Yapay Zekâ Yaklaşımı: İktisadi Veriler Üzerine Bir Uygulama

Abstract

Çalışmanın temel amacı, mali politikaların istihdam üzerindeki etkisini açıklamalı yapay zekâ metotlarıyla araştırmaktır. Araştırmada, Ocak 2005 ile Ekim 2023 arasındaki döneme ait aylık istihdam, bütçe tahsilatı, bütçe giderleri ve bütçe tahsilatının bütçe giderlerine oranlarına ilişkin veriler kullanılmıştır. Analizde, benzer performans değerlerine sahip olduğu ortaya çıkan LSTM ve GRU modelleri bazında uygulanan açıklamalı yapay zekâ algoritmalarının bulgularının birbirine yakın olması, önemli bir sonuç olarak değerlendirilebilir. Modellerin performans değerleri birbirine yakın olduğu için her iki model bazında XAI yöntemleri kullanılmıştır. Bunun için Dalex paketinin olanaklarından yararlanılmıştır. LSTM ve GRU mimarilerinin yapısı gereği bağımsız değişkenlerin üç boyutlu olması gerekmektedir. Dalex paketinin girdileri ise iki boyutlu veri şeklindedir. Makalenin analiz kısmında paketin bu eksiklikleri yazar tarafından geliştirilen kodlar ile giderilmiştir.

Keywords

References

  1. Adadi A, Berrada M. (2018). Peeking inside the black-box: A survey on explainable artificial intelligence (XAI), in IEEE Access, vol. 6, pp. 52138-52160, doi: 10.1109/ACCESS.2018.2870052.
  2. Akköse, O. (2020, 22 Aralık). Uzun-Kısa Vadeli Bellek (LSTM). 10.02.2024 tarihinde https://medium.com/deep-learning-turkiye/uzun-k%C4%B1sa-vadeli-bellek-lstm-b018c07174a3#:~:text=Unutma%20Kap%C4%B1s%C4%B1(Forget%20Gate)%3A,State%20ile%20ta%C5%9F%C4%B1nmaya%20devam%20eder adresinden edinilmiştir.
  3. Angelov, P.P.; Soares, E.A.; Jiang, R.; Arnold, N.I.; Atkinson, P.M.(2021). Explainable artificial intelligence: An analytical review. Wiley Interdiscip. Rev. Data Min. Knowl. Discov. 11(5)
  4. Baniecki, H., Kretowicz, W., Piatyszek, P., Wiśniewski, J., & Biecek, P. (2021). dalex: Responsible Machine Learning with Interactive Explainability and Fairness in Python. Journal of Machine Learning Research, 22(214), 1–7. Retrieved from http://jmlr.org/papers/v22/20-1473.html
  5. Bnm, Manju (2022, 8 Haziran), Non-Parametric Time Series Forecasting. 10. 02 2024 tarihinde https://manjubnm.medium.com/amazon-forecastsnon-parametric-time-series-forecasting-6ac8217acbd adresinden edinilmiştir
  6. Battaglini, M. ve Coate, S. (2011). Fıscal Polıcy And Unemployment (Working Paper No 17562). Natıonal Bureau Of Economıc Research (Nber). http://www.nber.org/papers/w17562 (14.02.2024)
  7. Biecek, P.& Burzykowskı, T. (2021). Explanatory Model Analysıs, Explore, Explain, and Examine Predictive Models. CRC Press
  8. Celik, Ş.(2015). Detection of Causal Relationship among Apricot Production, Dollar Exchange Rate and Gold Prices Using Co-integration Analysis and VECM: The Case of Turkey, International Journal of Science and Research (IJSR) , 5(7), 2056-2059., Doi: 10.21275/v5i7 Full Text Online (PDF) https://www.ijsr.net/archive/v5i7/ART2016677.pdf

Details

Primary Language

Turkish

Subjects

Software Engineering (Other)

Journal Section

Research Article

Early Pub Date

May 24, 2025

Publication Date

June 1, 2025

Submission Date

October 3, 2024

Acceptance Date

January 12, 2025

Published in Issue

Year 2025 Volume: 15 Number: 2

APA
Aliyev, P. (2025). LSTM ve GRU Modellerinde Açıklanabilir Yapay Zekâ Yaklaşımı: İktisadi Veriler Üzerine Bir Uygulama. Journal of the Institute of Science and Technology, 15(2), 396-411. https://izlik.org/JA59BB43BZ
AMA
1.Aliyev P. LSTM ve GRU Modellerinde Açıklanabilir Yapay Zekâ Yaklaşımı: İktisadi Veriler Üzerine Bir Uygulama. J. Inst. Sci. and Tech. 2025;15(2):396-411. https://izlik.org/JA59BB43BZ
Chicago
Aliyev, Polad. 2025. “LSTM Ve GRU Modellerinde Açıklanabilir Yapay Zekâ Yaklaşımı: İktisadi Veriler Üzerine Bir Uygulama”. Journal of the Institute of Science and Technology 15 (2): 396-411. https://izlik.org/JA59BB43BZ.
EndNote
Aliyev P (June 1, 2025) LSTM ve GRU Modellerinde Açıklanabilir Yapay Zekâ Yaklaşımı: İktisadi Veriler Üzerine Bir Uygulama. Journal of the Institute of Science and Technology 15 2 396–411.
IEEE
[1]P. Aliyev, “LSTM ve GRU Modellerinde Açıklanabilir Yapay Zekâ Yaklaşımı: İktisadi Veriler Üzerine Bir Uygulama”, J. Inst. Sci. and Tech., vol. 15, no. 2, pp. 396–411, June 2025, [Online]. Available: https://izlik.org/JA59BB43BZ
ISNAD
Aliyev, Polad. “LSTM Ve GRU Modellerinde Açıklanabilir Yapay Zekâ Yaklaşımı: İktisadi Veriler Üzerine Bir Uygulama”. Journal of the Institute of Science and Technology 15/2 (June 1, 2025): 396-411. https://izlik.org/JA59BB43BZ.
JAMA
1.Aliyev P. LSTM ve GRU Modellerinde Açıklanabilir Yapay Zekâ Yaklaşımı: İktisadi Veriler Üzerine Bir Uygulama. J. Inst. Sci. and Tech. 2025;15:396–411.
MLA
Aliyev, Polad. “LSTM Ve GRU Modellerinde Açıklanabilir Yapay Zekâ Yaklaşımı: İktisadi Veriler Üzerine Bir Uygulama”. Journal of the Institute of Science and Technology, vol. 15, no. 2, June 2025, pp. 396-11, https://izlik.org/JA59BB43BZ.
Vancouver
1.Polad Aliyev. LSTM ve GRU Modellerinde Açıklanabilir Yapay Zekâ Yaklaşımı: İktisadi Veriler Üzerine Bir Uygulama. J. Inst. Sci. and Tech. [Internet]. 2025 Jun. 1;15(2):396-411. Available from: https://izlik.org/JA59BB43BZ