Uçuşta Yorgunluk Mekanizmaları ve Uçuş Emniyeti Riskleri: Bilişsel Sapmalar, Operasyonel Etkiler ve Önleyici Yönetim Stratejileri
Abstract
Sivil havacılıkta uçuş emniyeti büyük ölçüde uçuş ekiplerinin sürdürülebilir bilişsel performansına bağlıdır. Bu performansı tehdit eden insan faktörleri arasında yorgunluk olgusu, yaygınlığı ve ciddi operasyonel sonuçları nedeniyle kritik bir risk unsuru olarak öne çıkmaktadır. Uzun menzilli uçuşlar, gece görevleri, sık zaman dilimi geçişleri, düzensiz vardiya yapıları ve yüksek iş yükü; pilotlarda uyku kaybı ve sirkadiyen ritim bozukluklarına yol açarak dikkat, uyanıklık, karar verme ve yürütücü işlevleri olumsuz etkilemektedir. Literatür ve kaza inceleme raporları, yorgunluğun çok sayıda kaza ve ciddi olayda katkı sağlayan veya kolaylaştırıcı bir faktör olduğunu göstermektedir. Bu çalışmanın amacı, sivil havacılıkta pilot yorgunluğunu; oluşum mekanizmaları, bilişsel ve operasyonel etkileri, kaza ve olaylardaki rolü ile mevcut düzenleyici ve operasyonel azaltma yaklaşımları çerçevesinde bütüncül olarak incelemektir. Dokümantasyon taraması yöntemiyle akademik çalışmalar, düzenleyici otoritelerin resmî belgeleri ve kaza raporları sistematik biçimde analiz edilmiştir. Erişilen sonuçlar, yorgunluğun yalnızca bireysel değil; örgütsel planlama, operasyonel baskılar ve psikososyal faktörlerle etkileşen çok boyutlu bir emniyet riski olduğunu ortaya koymaktadır. Mevcut uçuş ve görev süresi sınırlamaları önemli olmakla birlikte yorgunlukla başa çıkmada tek başına yeterli değildir. Bilimsel temelli, veri odaklı ve sürekli iyileştirmeye dayanan Yorgunluk Riski Yönetim Sistemleri (FRMS), modern havacılık emniyetinin temel bileşenlerinden biri olarak değerlendirilmektedir.
Keywords
FRMS
,
sivil havacılık
,
uçuş emniyeti
,
yorgunluk
Fatigue Mechanisms During Flight and Flight Safety Risks: Cognitive Deviations, Operational Impacts, and Preventive Management Strategies
Öz
Flight safety in civil aviation is largely dependent on the sustainable cognitive performance of flight crews. Among the human factors that threaten this performance, fatigue stands out as a critical risk factor due to its prevalence and severe operational consequences. Long-haul flights, night duties, frequent time zone transitions, irregular shift patterns, and high workload lead to sleep deprivation and circadian rhythm disruptions in pilots, adversely affecting attention, alertness, decision-making, and executive functions. The literature and accident investigation reports indicate that fatigue has been a contributing or facilitating factor in numerous accidents and serious incidents. The aim of this study is to comprehensively examine pilot fatigue in civil aviation within the framework of its underlying mechanisms, cognitive and operational effects, role in accidents and incidents, and existing regulatory and operational mitigation approaches. Using a documentation review method, academic studies, regulatory documents, and accident reports were systematically analyzed. The findings reveal that fatigue is a multidimensional safety risk that is influenced not only by individual factors but also by organizational planning, operational pressures, and psychosocial factors. While flight and duty time limitations are important, they are not sufficient on their own. Scientifically grounded, data-driven, and continuously improving Fatigue Risk Management Systems (FRMS) are therefore regarded as one of the core components of modern aviation safety.
Anahtar Kelimeler
FRMS
,
civil aviation
,
flight safety
,
fatigue