Philosophical Views of Erzurumlu İbrahim Hakkı

Year 2026, Volume: 25 Issue: 2 , 574 - 588 , 30.04.2026

Sıbğatullah İğde

https://doi.org/10.21547/jss.1677251

https://izlik.org/JA29YL67NA

Abstract

This study examines the views of Erzurumlu İbrahim Hakkı, one of the leading thinkers in the history of Islamic thought, on philosophical issues. If we look at the texts written by Erzurumlu İbrahim Hakkı, it will be seen that he thoroughly analysed both philosophical works and the thoughts of Islamic philosophers. He wrote versatile and comprehensive works by benefiting from the accumulated knowledge of Islamic culture in every sense. This situation must be related to the thinker's acceptance that the way to ‘marifetullah’, which can be expressed as knowing and recognising God, passes through knowing the sciences. For this reason, Erzurumlu İbrahim Hakkı frequently emphasised the necessity of learning sciences in his works. Especially in his work Marifetname, Erzurumlu İbrahim Hakkı analysed a number of philosophical issues on which Islamic philosophers expressed their opinions. The influence of Islamic philosophers is evident in the way the thinker handled the subject of the soul. Likewise, in his understanding of existence, İbrahim Hakkı of Erzurumlu, who is seen to follow the Peripatetic thought, mainly Farabi and Ibn Sina, has made his classification in this manner. In his idea of cosmogony, traces of Plotinus' theory of emanation are visible. However, İbrahim Hakkı adopted the middle way by adding the concept of creation from nothing to these thoughts. Ibrahim Hakki of Erzurumlu, who is seen to take religion as a reference in his view of morality, made the definitions of good and bad in this context. These views of Erzurumlu İbrahim Hakkı show that, although there was an important opposition front in his time, he did not exclude philosophical discussions, but on the contrary, he discussed these issues within the boundaries of Islam.

Keywords

Islamic Philosophy , Erzurumlu İbrahim Hakkı , Soul , Existence , Ethics

Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın Felsefi Görüşleri

https://izlik.org/JA29YL67NA

Abstract

Bu çalışma, ilmi birikimiyle İslam düşünce tarihinde adından söz edilen önemli bir şahsiyet olan Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın felsefi konulara dair görüşlerini incelemektedir. Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın kaleme aldığı metinlere bakılırsa hem felsefi eserleri hem de İslam filozoflarının düşüncelerini etraflıca incelediği görülecektir. O, İslam kültürüne mal olmuş birikimden her anlamda istifade ederek çok yönlü ve kapsamlı eserler kaleme almıştır, Bu durum düşünürün, Allah’ı bilmek, tanımak olarak ifade edilebilecek olan “marifetullah”ın yolunun ilimleri bilmekten geçtiği kabulüyle ilişkili olmalıdır. Bu sebeple Erzurumlu İbrahim Hakkı, ilimlerin öğrenilmesinin gerekliliğini eserlerinde sıklıkla vurgulamıştır. Erzurumlu İbrahim Hakkı özellikle Marifetname adlı eserinde İslam filozoflarının görüş beyan ettiği bir takım felsefi meseleleri incelemiştir. Düşünürün nefs konusunu ele alış biçiminde de İslam filozoflarının etkisi açıktır. Aynı şekilde varlık anlayışında Farabi ve İbn Sina ağırlıklı olmak üzere Meşşai düşünceyi takip ettiği görülen Erzurumlu İbrahim Hakkı, tasnifini de bu minvalde yapmıştır. Onun kozmogoni düşüncesinde ise Plotinus’un sudur nazariyesinden izler görünür. Ancak İbrahim Hakkı, bu düşüncenin içerisine yoktan yaratma anlayışını da eklemleyerek orta yolu benimsemiştir. Ahlak görüşünde ise dini referans aldığı görülen Erzurumlu İbrahim Hakkı, iyi-kötü tanımlamalarını bu minvalde yapmıştır. Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın ele aldığı bu görüşler, onun yaşadığı dönemde önemli bir karşı cephe bulunmasına rağmen felsefi tartışmaları tardetmediği, bilakis bu hususları İslam dini sınırları içerisinde tartıştığını göstermektedir.

Keywords

İslam felsefesi , Erzurumlu İbrahim Hakkı , Nefs , Varlık , Allah

References

• Akıncı, G. (2003). İbrahim Hakkı Efendi. Eren, H. (Ed.). Doğumunun 300. yılında Erzurumlu İbrahim Hakkı (s. 113-130). Ankara: Hoca Ahmet Yesevi Ocağı Yayınları.
• Akot, B. (2011). Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın “Cilâu’l-Kulûb” adlı risâlesi ve tahlili. Journal of Islamic Research, 22(3), 157-173.
• Altıntaş, H. (1997). Erzurumlu İbrahim Hakkı. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• Altıntaş, H. (2014). On sekizinci yüzyılda bir pozitif ilim öncüsü. Okumuş, E. (Ed.). Türk Dünyası Bilgeler Zirvesi: Gönül Sultanları Buluşması (s. 251-254). Eskişehir: Türk Dünyası Kültür Başkenti Ajansı.
• Aristoteles. (2019). Ruh Üzerine. (Ö. Aygün & Y. G. Sev, Çev.). İstanbul: Pinhan Yayıncılık.
• Atay, H. (1997). Nefis. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 37, 1-58.
• Avcı, N., Taşkesen, C. G. (2012). Marifetname’nin bireysel ve toplumsal değerler açısından incelenmesi. Gündoğdu, C. (Ed.). Bütün yönleriyle Erzurumlu İbrahim Hakkı hazretleri sempozyumu (s. 163-170). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
• Belada, B. (2015). Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın Marifetname’sinde Nefs ve Merhaleleri. (Yüksek Lisans Tezi). YÖK Tez Merkezi veri tabanından erişildi. (https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp)
• Bingöl, A. (1993) Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın İlim Anlayışı. Felsefe Dünyası, 9, 14-20.
• Cürcani, S. Ş. (1997). Kitabü’t-Tarifat (Erkan, A. Çev.). İstanbul: Bahar Yayınları.
• Çağrıcı, M. (2000). İbrahim Hakkı Erzurûmî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 21, s. 305-311). İstanbul: TDV Yayınları.
• Çubukçu, İ. A. (1986). Türk Düşünce Tarihinde Felsefe Hareketleri. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.
• Çubukçu, İ. A. (2003). İbrahim Hakkı’nın felsefesi. Eren H. (Ed.), Doğumunun 300. Yılında Erzurumlu İbrahim Hakkı (s. 131-142). Ankara: Hoca Ahmet Yesevi Ocağı Yayınları.
• el-İsfahani, R. (2010). Müfredat Kur’an Kavramları Sözlüğü (Güneş A.- Yolcu, M. Çev.). İstanbul: Çıra Yayınları.
• Erdem, H. (2005). Marifetname’ye göre Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın düşünce dünyasından bazı görünümler. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 19, 7-16.
• Erdem, H. S. (2011). Erzurumlu İbrahim Hakkı’da “insanın hakikati” sorunu. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2(2), 95-113.
• İbrahim Hakkı, E. (2013). Mekarim-i ahlak. (Demir, M. S. Hzr.). Erzurum: Eser Ofset Matbaacılık.
• İbrahim Hakkı, E. (2020). Marifetname. İstanbul: Ataç Yayınları.
• İbrahimhakkıoğlu, M. (1973). Erzurumlu İbrahim Hakkı. İstanbul: Tatlıdil Matbaası.
• Kahraman, Abdullah (Ed.) (2017). İhvan-ı Safa Risaleleri. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Kahya, E. (1999). Erzurumlu İbrahim Hakkı. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 40, 371-385.
• Karadeniz, H. (2006). Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın ahlak felsefesi. (Doktora Tezi). YÖK Tez Merkezi veri tabanından erişildi. (https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp)
• Karataş, İ. E. (2014). Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın Marifetname’sinde Anasır-ı Erbaa (Dört unsur) görüşü. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 33, 104-122.
• Kazar, M. (2001). Erzurumlu İbrahim Hakkı: Hayatı, kişiliği, eserleri. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16, 333-350.
• Kurbanov, B. O. (2003). Rönesans ruhlu bir şahsiyet: Erzurumlu İbrahim Hakkı Hazretleri. Eren, H. (Ed.), Doğumunun 300. yılında Erzurumlu İbrahim Hakkı (s. 51-64). Ankara: Hoca Ahmet Yesevi Ocağı Yayınları.
• Küçük, O. N. (2012). İbnü’l Arabi’den İbrahim Hakkı’ya sufi düşüncede insan-ı kâmil anlayışı. Gündoğdu, C. (Ed.), Bütün yönleriyle Erzurumlu İbrahim Hakkı Hazretleri Sempozyumu (s. 247-253). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
• Külekçi, N. (2003). İbrahim Hakkı Hazretleri: Çok yönlü bir şahsiyet. Eren, H. (Ed.), Doğumunun 300. yılında Erzurumlu İbrahim Hakkı (s. 143-154). Ankara: Hoca Ahmet Yesevi Ocağı Yayınları.
• Mustafa, İ., Zeyyat, A., Abdulkadir, H., Neccar M. (1989). el-Mu’cemü’l-Vasit. İstanbul: Çağrı Yayınları.
• Özden, H. Ö. (2003). Erzurumlu İbrahim Hakkı’ya göre varoluş. Eren, H. (Ed.), Doğumunun 300. yılında Erzurumlu İbrahim Hakkı (s. 169-182). Ankara: Hoca Ahmet Yesevi Ocağı Yayınları.
• Özervarlı, M. S. (2000). İsbat-ı vacib. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (Cilt 22, s. 495-497). İstanbul: TDV Yayınları.
• Soyyiğit, İ. (2019). İbrahim Hakkı Erzurumi’de nefs ve kendini bilmek. (Yüksek Lisans Tezi). YÖK Tez Merkezi veri tabanından erişildi. (https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp)
• Şimşek, S. (2016). Erzurumlu İbrahim Hakkı. İstanbul: İlke Yayıncılık.
• Uludağ, S. (2006). Nefis. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (Cilt 32, s. 526-529). İstanbul: TDV Yayınları.
• Uludağ, S. (2015). Erzurumlu bir fikir adamı: İbrahim Hakkı Erzurûmî. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• Yıldırım, M. (1986). Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın varlık anlayışı. (Yüksek Lisans Tezi). YÖK Tez Merkezi veri tabanından erişildi. (https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp)
• Yıldırım, M. (1993). Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın insan anlayışı. Felsefe Dünyası Dergisi, 10, 35-40.
• Yıldırım, M. (1995). Erzurumlu İbrahim Hakkı’da ‘tekâmül’ anlayışı. Fen-Edebiyat Fakültesi Edebiyat Bilimleri Araştırma Dergisi, 21, 195-203.
• Yıldız, S. (2003). İbrahim Hakkı Hazretleri’nde ahlak anlayışı. Eren, H. (Ed.), Doğumunun 300. yılında Erzurumlu İbrahim Hakkı (s. 93-104). Ankara: Hoca Ahmet Yesevi Ocağı Yayınları.
• Yücelik, H. (2006). Erzurumlu İbrahim Hakkı’da ahlak anlayışı. (Yüksek Lisans Tezi). YÖK Tez Merkezi veri tabanından erişildi. (https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp)
• Yüksel, E. (2003). Erzurumlu İbrahim Hakkı’da dini ve pozitif ilimler birbirini tamamlar. Eren, H. (Ed.), Doğumunun 300. yılında Erzurumlu İbrahim Hakkı (s. 105-112). Ankara: Hoca Ahmet Yesevi Ocağı Yayınları.