Nationalist Thought in the Colonial World: Turkestan Jadidism in the Context of Partha Chatterjee's Theory

Öz

This article analyzes the theoretical framework established by Partha Chatterjee in his seminal work, Nationalist Thought and the Colonial World: A Derivative Discourse, specifically applying it to the Jadidism movement in Turkestan. Chatterjee's thesis posits that nationalist thought emerging in colonized societies is a "derivative" discourse, as it structurally borrows from the ideological foundations of the West, such as Enlightenment rationalism and liberalism. The paper examines how Turkestan Jadidism, in its attempts to modernize society under the Russian colonial administration, selectively adopted concepts like secular education, nation-state structure, and civil society from Western models while simultaneously synthesizing them with Islamic and local cultural elements. This analysis discusses the extent to which Jadidism’s modernizing narrative aligned with Western ideals and the degree to which it succeeded in creating an autonomous inner cultural sphere (which Chatterjee terms the "moment of manoeuvre"). In conclusion, the article illuminates the complex and contradictory nationalist consciousness constructed by Turkestan Jadidism—one that both accepted and resisted the hegemonic discourse of colonial power—through the lens of Chatterjee’s theoretical insights.

Anahtar Kelimeler

• Jadidism
• Nationalism
• Colonialism
• Partha Chatterjee
• Begali Kasımov

Milliyetçi Düşüncenin Sömürge Dünyası: Partha Chatterjee'nin Teorisi Bağlamında Türkistan Ceditçiliği

Öz

Bu makale, Partha Chatterjee'nin Nationalist Thought and the Colonial World: A Derivative Discourse adlı eserinde ortaya koyduğu teorik çerçeveyi, Türkistan'daki Ceditçilik hareketi özelinde analiz etmektedir. Chatterjee'nin tezi, sömürgeleştirilmiş toplumlarda ortaya çıkan milliyetçi düşüncenin, Batı'nın Akılcılık ve liberalizm gibi ideolojik temellerinden türediğini ve bu nedenle "türev" bir söylem olduğunu ileri sürer. Nitel araştırma yöntemlerinden literatür taraması ve eleştirel söylem analizi yönteminin kullanıldığı bu çalışmada, Ceditçi aydınların metinleri ve eğitim reformları Chatterjee'nin sömürgeci söylem tipolojisi üzerinden incelenmiştir. Makale, Türkistan Ceditçiliğinin, Rus sömürge yönetimi altındaki toplumu çağdaşlaştırma çabalarında; seküler eğitim ve ulus-devlet gibi kavramları Batı modelinden ödünç alırken, bunları İslami ve yerel unsurlarla harmanlama biçimini ele almaktadır. Yapılan analiz sonucunda, Ceditçiliğin Batılı modernleşme kalıplarını dışsal (maddi) alanda benimserken, manevi (içsel) alanda yerel kimliği koruyarak Chatterjee'nin "manevra anı" olarak tanımladığı özgün bir özerklik alanı yarattığı tespit edilmiştir. Sonuç olarak çalışma, Türkistan Ceditçiliğinin sömürgeci hegemonya karşısında pasif bir taklitçi değil, yerel dinamiklerle küresel moderniteyi sentezleyen hibrit ve direnişçi bir milliyetçi bilinç inşa ettiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• ceditçilik
• milliyetçilik
• sömürgecilik
• parthachatterjee
• begalikasımov

Kaynakça

1. Anderson, B. (2025). Hayali cemaatler (İ. Savaşır, Çev.). Metis Yayınları.
2. Armstrong, J. (1982). Nations before Nationalism. University of North Carolina Press.
3. Avloniy, A. (1917). Türki Gülistan Yahut Ahlak (2. bs.). Tip. Lit. «Par. Sots. Revolyuts».
4. Bhabha, H. K. (1994). The location of culture. Routledge.
5. Buçukçu, Ö. (2020). Milliyetçilik: Tarih, teori ve temel meseleler. İstanbul: Ketebe Yayınları.
6. Chatterjee, P. (1986). Nationalist thought and the colonial world: A derivative discourse. Oxford University Press.
7. Chatterjee, P. (1986). Nationalist thought and the colonial World: A derivative discourse. Zed Books.
8. Fanon, F. (2007). Yeryüzünün lanetlileri (Ş. Süer, Çev.). İstanbul: Versus Kitap.

9. Gellner, E. (1998). Milliyetçiliğe bakmak. İstanbul: İletişim Yayınları.
10. Greenfeld, L. (2017). Milliyetçilik: Moderniteye giden 5 yol, İngiltere, Fransa, Rusya, Almanya ve Amerika örnekleri (A. Yılmaz, Çev.). İstanbul: Alfa Yayınları.
11. Hobsbawm, E. J. (2010). Milletler ve milliyetçilik: Program, mit, gereklik (O. Akınhay, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
12. Karımov, B. (2002). Milliy uyganiş. Ma'naviyat Basması.
13. Kedourie, E. (1971). Avrupa'da milliyetçilik (M. H. Timurtaş, çev.). Ankara: Millî Eğitim Basımevi.
14. Khalid, A. (1998). The politics of muslim cultural reform: Jadidism in Central Asia. University of California Press.
15. Özkırımlı, Ü. (2008). Milliyetçilik kuramları: Eleştirel bir bakış. Ankara: Doğu Batı Yayınları.
16. Poziljonov, J. Q. (2023). Jadidchilik va milliy uyg‘onishda g‘oyaviy qarashlar hamda targ‘ibot usullari. International Conference on Teaching, Education and New Learning Technologies (2023/1), 578-585.
17. Said, E. W. (1979). Orientalism (1. Vintage Books Baskısı). Random House / Vintage Books.
18. Smith, A. D. (2017). Etno-Sembolizm ve Milliyetçilik (B. F. Çallı, Çev.). İstanbul: Alfa Yayınları.
19. Yılmaz, E. (2025). Sovyet Özerkliğinin Kurulması’nda Türkistan Komitesi’nin Rolü (Nisan-Kasım 1917). Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 12(4), 776-798. https://doi.org/10.46868/atdd.2025.977