Kümûn Teorisi Bağlamında Yaratılışın İki Yorumu: Nazzâm ve İbn Hazm

The issue of the creation and continuity of the universe has been one of the decisive starting points in Islamic theology for explaining the relationship between God and the world. This theocentric conception of the universe has been interpreted differently in accordance with thinkers’ beliefs, methods, and conceptual frameworks. The nature of creation and its relation to the divine act constitute one of the fundamental problem areas of these debates. In this context, the approaches developed have gone beyond being passive products of earlier theological patterns and have shaped the conceptual language, forms of argumentation, and problem boundaries of the tradition. In particular, discussions on creation, change, and continuity reveal the ontological assumptions underlying theologians’ understanding of existence. These orientations are especially significant in the case of Nazzām and Ibn Ḥazm, as they demonstrate theoretical premises concerning the relationship between God, the universe, and change. The main research problem of this study is how the continuity of creation is grounded by Nazzām and Ibn Ḥazm within an ontological and conceptual framework. This study comparatively examines their approaches by focusing on the theory of “kümûn” in Islamic theology. It argues that the problem of creation is not only metaphysical, but also involves knowledge, causality, and the continuity of divine action. Classical theological sources and contemporary studies are analyzed comparatively within their historical contexts. In the analysis, the concepts of substance, accident, and essence are examined to clarify theories of creation. Within this framework, the historical development and conceptual continuity of creation theories are considered. The findings indicate that Nazzām’s conception of the universe is based on creation ex nihilo by God, while beings emerge according to their natures and move from potentiality to actuality (“kuvveden fiile”). In Ibn Ḥazm’s approach, although the universe has a beginning, creation is not confined to that initial moment; rather, within the framework of “ḥalk al-jadīd,” the divine act of creation is understood as continuous and as persisting at every stage in direct dependence on divine will. In the evaluation section, the similarities and differences between the two thinkers are examined comparatively within the context of theological debates.

Âlemin yaratılması ve sürekliliği konusu, İslâm kelâmında Tanrı-âlem ilişkisini açıklamada belirleyici hareket noktalarından biri olmuştur. Bu teoloji merkezli âlem anlayışı, düşünürlerin inanç biçimleri ile benimsedikleri yöntem ve kavramlara bağlı olarak farklı yorumlara konu olmuştur. Yaratmanın mahiyeti ve ilâhî fiille ilişkisi bu tartışmaların asıl problem alanlarından biri olmuştur. Bu çerçevede geliştirilen yaklaşımlar, daha önce var olan kelâmî anlayış kalıplarının pasif nesnesi olmanın ötesinde, kelâm geleneğinin kavramsal dilini, tartışma biçimlerini ve sorunsal sınırlarının şekillenmesinde etkili olmuştur. Özellikle yaratılış, değişim ve süreklilik mefhumları etrafında şekillenen bu bağlamdaki tartışmalar, kelâmcıların varlık anlayışlarını hangi ontolojik kabuller üzerine inşa ettiklerini görünür kılmıştır. Bu yönelimler, Nazzâm ve İbn Hazm örneğinde Tanrı, âlem ve değişim ilişkisine dair kelâmî yaklaşımların teorik öncüllerini göstermesi bakımından önemlidir. Çalışmanın başlıca sorunsalı, yaratılışın sürekliliğinin Nazzâm ve İbn Hazm tarafından nasıl bir ontolojik ve kavramsal çerçevede şekillendirildiğidir. Bu çalışma, İslâm kelâmındaki kümûn teorisini merkeze alarak, Nazzâm ile İbn Hazm’ın yaratılış hakkındaki yaklaşımlarını karşılaştırmalı olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Böylece yaratılış meselesinin kelâmî tartışmalarda yalnızca metafizik bir sorun olarak yer almadığını; bunun yanı sıra bilgi, nedensellik ve ilâhî fiilin sürekliliğinin nasıl kavrandığıyla ilişkili çok katmanlı bir problem alanı olduğunu ortaya koymayı hedeflemektedir. Bu doğrultuda klasik kelâm kaynakları ve çağdaş araştırmalar, tarihsel bağlamları dikkate alınarak karşılaştırmalı bir yöntemle ele alınmıştır. İncelemede, Nazzâm ve İbn Hazm’ın yaratma anlayışlarını anlamlandırmak amacıyla cisim, araz ve cevher mefhumları titizlikle incelenmiş; bu kavramlar çerçevesinde kelâmî yaratılış kuramlarının tarihsel gelişimi ve düşünsel sürekliliği göz önünde bulundurulmuştur. İnceleme sonucunda, Nazzâm’ın âlem tasavvurunun Allah’ın âlemi yoktan yaratması fikrine dayandığı, varlıkların ise kendi tabiatlarına uygun olarak ve vakti geldiğinde ‘‘kuvveden fiile’’ geçerek zuhûr ettikleri anlayışıyla temellendirildiği tespit edilmiştir. İbn Hazm’ın yaklaşımında da âlemin bir başlangıcının olduğu kabul edilmekle birlikte, yaratmanın yalnızca başlangıç anıyla sınırlı kalmadığı; aksine ‘‘halk-ı cedîd’’ kavramı çerçevesinde yaratmanın ilâhî fiil olarak süreklilik arz ettiği ve varlığın her aşamasında doğrudan ilâhî iradeye bağlı olduğu görülmektedir. Değerlendirme bölümünde, iki düşünürün yaratma anlayışlarındaki benzerlik ve farklılıklar mukayeseli biçimde ele alınmış; bu yaklaşımlar kelâm geleneği içerisinde yaratılış tartışmaları bağlamında değerlendirilmiştir.