Year 2020, Volume , Issue 9, Pages 91 - 132 2020-06-30

A Glossary That Explaıns Some Turkısh-Mongolıan Words in Cuveynî's Târîh-i Cihân-Güşâ
Cüveynî’nin Târîh-i Cihân-güşâsı’ndaki Bazı Türkçe-Moğolca Kelimeleri Açıklayan Bir Lügatçe

Turgut KOÇOĞLU [1] , Abdul Khalil AHMAD OUGHLI [2]


In addition to being a bureaucrat, Jüveynî found fame with his historiography. Juveynî's Târîh-i Cihân-güşâ, written in three volumes between 1952-1960, is the first work in which Turkish and Mongolian terms are used in Iran historiography. A lexicon describing the Turkish-Mongolian words in Târîh-i Cihân-güşâ is at the end of a copy of the work in the National Library of Iran. This dictionary, whose author and spelling date is unknown, may have been written by the person who claimed the copy. The glossary, consisting of twenty-five pages, begins with a preface of about one and a half pages. In this section, the author states that it would be beneficial to know the Chagatai Turkish words mentioned in Târîh-i Cihân-güşâ. He explains some of the grammar and spelling rules of Chagatai Turkish. The dictionary section after the preface contains descriptions of three hundred and eight words. In the dictionary section of the Elif-bâ system, titles such as “Bâbü'l-Elif”, Bâbü’s-Sîn-i Mu’ceme ” “ Bâbü'l-Hâ-yı Mühmele ”were used for each letter. The words that start with the letter in this title are again sorted by the elif-bâ system. The words to be explained here are written in red ink, the descriptions in black ink and the descriptions are in Persian.
In this study, the text of the glossary, which we consider as a special dictionary of Turkish-Persian written for Târîh-i Cihân-güşâ, has been published and translated.

Devlet adamlığının yanında tarihçiliği ile de şöhret bulmuş olan Atâ Melik Cüveynî’nin, 1252-1260 yılları arasında Farsça olarak kaleme aldığı üç ciltlik Târîh-i Cihân-güşâ adlı eseri, İran tarih yazıcılığında Türkçe ve Moğolca terimlerin kullanıldığı ilk eser niteliğindedir. Târîh-i Cihân-güşâ’daki Türkçe-Moğolca kelimeleri açıklayan bir lügatçe, eserin İran Meclis-i Şûrâ-yı Millî Kütüphanesi’ndeki bir nüshasının sonunda yer almaktadır. Müellifi ve yazılış tarihi bilinmeyen bu lügatçe, nüshayı istinsah eden kişi tarafından yazılmış olabilir. Yirmi beş sayfadan oluşan lügatçe yaklaşık bir buçuk sayfalık bir mukaddime ile başlar. Bu kısımda müellif, Târîh-i Cihân-güşâ’da geçen Çağatay Türkçesine ait kelimeleri bilmenin faydalı olacağını belirtip Çağatay Türkçesinin gramer ve imlâ kurallarından birkaçını aktarır. Mukaddimeden sonraki sözlük kısmında toplam üç yüz sekiz kelimenin açıklaması yer alır. Elif-bâ sistemiyle sıralanan sözlük bölümünde her harf için “Bâbü’l-Elif”, Bâbü’s-Sîn-i Mu’ceme” “Bâbü’l-Hâ-yı Mühmele” gibi başlıklar kullanılarak bu başlıktaki harfle başlayan kelimeler yine genellikle elif-bâ sistemi ile sıralanır. Burada açıklanacak kelimeler kırmızı mürekkeple, açıklamalar ise siyah mürekkeple yazılmıştır ve açıklamalar Farsçadır. 
Bu çalışma ile Türkçe-Farsça özel bir Târîh-i Cihân-güşâ sözlüğü olarak nitelenebilecek söz konusu lügatçenin neşri ve tercümesi yapılmaya çalışılmış ve ilgili alanlarda yapılacak çalışmalara katkı sağlanması amaçlanmıştır.
  • Başar, Umut ve Nasrin Zabeti Miandoab (2018). “Cüveynî’nin Tarih-i Cihângüşâ’sında Yer Alan Türkçe Ve Moğolca Kelimeler”. AVRASYA, Uluslararası Araştırmalar Dergisi 13: 693-714.
  • Bilgin, Orhan (1993). “Cüveynî, Atâ Melik”. İslam Ansiklopedisi. C. 8. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 140-141.
  • Esterabadi, Mirza Mehdi (1173-1188). Senglaḫ. Tehran: Tehran Üniversitesi Milli ve Merkezi Kütüphanesi.
  • Kanar, Mehmet (2015). Farsça-Türkçe Sözlük. İstanbul: Say Yayınları.
  • Lessing, D. Ferdinand (2003). Moğolca-Türkçe Sözlük. Çev. Günay Karaağaç. Ankara: TTK Yayınları.
  • Özgüdenli, Osman Gazi (2011). “Târîh-i Cihângüşâ”. İslam Ansiklopedisi. C. 40. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 77-79.
  • Ünlü, Suat (2013). Çağatay Türkçesi Sözlüğü. Konya: Eğitim Kitabevi Yayınları.
  • Yarqin Halim, Shafiqa Yarqin (1387). Özbekçe-Farsça Sözlük. Tehran: Sühen Matbaası.
Primary Language tr
Subjects Literature
Journal Section Research Article
Authors

Orcid: 0000-0001-5144-3854
Author: Turgut KOÇOĞLU (Primary Author)
Institution: ERCİYES ÜNİVERSİTESİ, EDEBİYAT FAKÜLTESİ, TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI BÖLÜMÜ
Country: Turkey


Orcid: 0000-0003-4835-7837
Author: Abdul Khalil AHMAD OUGHLI
Institution: Belh Üniversitesi
Country: Afghanistan


Dates

Publication Date : June 30, 2020

Bibtex @research article { kare726123, journal = {KARE}, issn = {2536-4596}, eissn = {2536-4596}, address = {Erciyes Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümü, 128 Nolu Ofis, 38039, Melikgazi, Kayseri}, publisher = {Hasan BAKTIR}, year = {2020}, volume = {}, pages = {91 - 132}, doi = {10.38060/kare.726123}, title = {Cüveynî’nin Târîh-i Cihân-güşâsı’ndaki Bazı Türkçe-Moğolca Kelimeleri Açıklayan Bir Lügatçe}, key = {cite}, author = {Koçoğlu, Turgut and Ahmad Oughlı, Abdul Khalil} }
APA Koçoğlu, T , Ahmad Oughlı, A . (2020). Cüveynî’nin Târîh-i Cihân-güşâsı’ndaki Bazı Türkçe-Moğolca Kelimeleri Açıklayan Bir Lügatçe . KARE , (9) , 91-132 . DOI: 10.38060/kare.726123
MLA Koçoğlu, T , Ahmad Oughlı, A . "Cüveynî’nin Târîh-i Cihân-güşâsı’ndaki Bazı Türkçe-Moğolca Kelimeleri Açıklayan Bir Lügatçe" . KARE (2020 ): 91-132 <https://dergipark.org.tr/en/pub/kare/issue/55708/726123>
Chicago Koçoğlu, T , Ahmad Oughlı, A . "Cüveynî’nin Târîh-i Cihân-güşâsı’ndaki Bazı Türkçe-Moğolca Kelimeleri Açıklayan Bir Lügatçe". KARE (2020 ): 91-132
RIS TY - JOUR T1 - Cüveynî’nin Târîh-i Cihân-güşâsı’ndaki Bazı Türkçe-Moğolca Kelimeleri Açıklayan Bir Lügatçe AU - Turgut Koçoğlu , Abdul Khalil Ahmad Oughlı Y1 - 2020 PY - 2020 N1 - doi: 10.38060/kare.726123 DO - 10.38060/kare.726123 T2 - KARE JF - Journal JO - JOR SP - 91 EP - 132 VL - IS - 9 SN - 2536-4596-2536-4596 M3 - doi: 10.38060/kare.726123 UR - https://doi.org/10.38060/kare.726123 Y2 - 2020 ER -
EndNote %0 KARE Cüveynî’nin Târîh-i Cihân-güşâsı’ndaki Bazı Türkçe-Moğolca Kelimeleri Açıklayan Bir Lügatçe %A Turgut Koçoğlu , Abdul Khalil Ahmad Oughlı %T Cüveynî’nin Târîh-i Cihân-güşâsı’ndaki Bazı Türkçe-Moğolca Kelimeleri Açıklayan Bir Lügatçe %D 2020 %J KARE %P 2536-4596-2536-4596 %V %N 9 %R doi: 10.38060/kare.726123 %U 10.38060/kare.726123
ISNAD Koçoğlu, Turgut , Ahmad Oughlı, Abdul Khalil . "Cüveynî’nin Târîh-i Cihân-güşâsı’ndaki Bazı Türkçe-Moğolca Kelimeleri Açıklayan Bir Lügatçe". KARE / 9 (June 2020): 91-132 . https://doi.org/10.38060/kare.726123
AMA Koçoğlu T , Ahmad Oughlı A . Cüveynî’nin Târîh-i Cihân-güşâsı’ndaki Bazı Türkçe-Moğolca Kelimeleri Açıklayan Bir Lügatçe. Kare Dergi (Uluslararası Karşılaştırmalı Edebiyat, Tarih ve Düşünce Dergisi). 2020; (9): 91-132.
Vancouver Koçoğlu T , Ahmad Oughlı A . Cüveynî’nin Târîh-i Cihân-güşâsı’ndaki Bazı Türkçe-Moğolca Kelimeleri Açıklayan Bir Lügatçe. KARE. 2020; (9): 91-132.