Eski Uygurcada “Sanı” Kelimesiyle Kurulu Sonsuz Anlamına Gelen Abartılı İfadeler

Aybüke Betül Doğan

Eski Uygurcada “Sanı” Kelimesiyle Kurulu Sonsuz Anlamına Gelen Abartılı İfadeler

Abstract

Bu çalışmada, Eski Uygurca metinlerden yola çıkarak sonsuz anlamına gelen ve cümleye abartı unsuru katan “sanı” ile kurulu yapılar üzerinde durulmuştur. Eski Uygurcadan seçilen örnek kelime gruplarının söz dizimsel boyutları, gramatikal açıdan nasıl bir görünüm sergilediği ve kullanım sıklıklarının metinlerde ne şekilde yoğunluk arz ettiği incelenmiştir.

Araştırma alanı olarak Eski Uygurcadan belirlediğimiz birkaç metin üzerinden konu açıklanmaya çalışılmıştır. Altun Yaruk, Maytrısimit, Kuanşi İm Pusar, Dasakarmapathavadanamala, Uigarica II, Berliner Turfantexte ve bu eserler üzerinde yapılmış kimi çalışmalar örneklem alanını oluşturmuştur. Veriler gösterilirken okuyucunun transkribine bağlı kalınmış, bu sebeple farklı metin ve okuyucuya göre örnek metinlerin transkribi değişiklik göstermek zorunda kalmıştır. Ancak bildiri alt başlıklarında bir ortaklık olmasının gerektiği düşüncesinden hareketle tarafımızca uygun görülen transkripsiyon belirtilmiştir. Buna göre, sanı yapısıyla kurulmuş çeşitli kelime gruplarının, bir şeyin sayılamayacak kadar çokluğuna gönderme yaptığı, sanı kelimesinin farklı biçimlerde isim grubuna eklendiği ve benzer fonksiyonda cümlede görev aldığı gözlenmiştir. Cümle içerisinde bu yapılar, çoğunlukla ismi niteleyen pozisyonunda yer almış, ayrıca belirteç görevi de üstlenmiştir. Kalpa - asankı - kolti - koti ile ise sanı / sanınça şeklinde kelime gruplarıyla karşılaşılmıştır. Ayrıca abartı ifade eden kog kıçmuk sanı, kog parmanular sanınça, parmanular sanınça, ot yem sanınça, alku tınlıglarnıng sanı sakışı gibi yapılar da çeşitli açılardan değerlendirilmiştir. "Sanı" ile kurulmuş yapıların aynı anlamdaki başka kelime gruplarıyla birlikte kullanımı dikkat çekmiştir. Bu durum da cümledeki abartı anlamını kuvvetlendirmiştir: “sansız tümen kolti nayut sanınça kiçig tamuluglar” sayısız tümen kolti nayut sayısınca ufak cehennemlikler (Tekin, 1976: s. 70), “yüz miŋ kolti nayut sanınça kalp üdler” (Ayazlı 2012: s. 74) yüz bin koti nayuta sayısınca kalpa dönemi (Ayazlı 2012: s. 168), “ülgüsüz sansız yüz miŋ tümän kolti nayut sanınça tınlıglar” sayısız yüz binlerce kolti nayuta sayısınca canlılar (Ayazlı 2012: s. 108).

Böylece Eski Uygurca’nın söz varlığına temas edilmiş, abartma unsuru sağlayan çeşitli yapılar ele alınmıştır.

Keywords

Eski Uygurca,“sanı”,abartma unsuru,söz dizimi,işlevsel yaklaşım,anlam bilimsel yaklaşım

References

Ayazlı, Ö. (2011). Mahayana Budizmine Ait Sayı ve Zamanla İlgili Bazı Terimler. Turkish Studies, 6(1) Kış: 653-659.------------ (2012).
Altun Yaruk Sudur VI. Kitap - Karşılaştırmalı Metin Yayını. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Bang, W. ve Gabain, A. V. (1930). Turkisch Turfan Texte IV.
Barutcu, F. S. (1987). Uygurca Sadaprarudita ve Dharmodgata Bodhisattva Hikâyesi. Doktora Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi.
Clauson, S. G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Great Britain: Oxford University Press.
Çetin, E. (2012). Altun Yaruk Yedinci Kitap - Berlin Bilimler Akademisindeki Metin Parçaları Karşılaştırmalı Metin, Çeviri, Açıklamalar, Dizin. Adana: Karahan Kitabevi.
Elmalı, M. (2016). Daśakarmapathāvadānamālā. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Eraslan, K. (2012). Eski Uygur Türkçesi Grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları: 1047, Ankara.

Gabain, A. V. (2007), Eski Türkçenin Grameri. Çev. Mehmet Akalın. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kara, G. ve Zieme, P. (1977). Berliner Turfantexte VIII. Die Uigurischen Übersetzungen des Guruyogas “Tiefer Weg” von Sa-skya Pandita und der Manjusrınamasamgıti, Mit 90 Faksimiles auf 50 Tafeln. Berlin: Akademia Verlag.
Kaya, C. (1994). Uygurca Altun Yaruk Giriş, Metin ve Dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kıdambı S. ve Kaya, K. (2013). Hindî - Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Li, Y. (2004). Türk Dillerinde Sontakılar. İstanbul: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi.
Şen, S. (2015). Eski Uygur Türkçesi Dersleri. İstanbul: Kesit Yayınları.
Müller, F. ve Karl, W. (1911). Uigarica II, Berlin.
Ölmez, M. (1988). Altun Yaruk III. Kitap (5. Bölüm). Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi.
----------------- (1994). Hsüan-Tsang’ın Eski Uygurca Yaşamöyküsü VI. Bölüm. Doktora Tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi.
Tekin, Ş. (1960). Uygurca Metinler I. Kuanşi İm Pusar (Ses İşiten İlah), Vap hua ki atlıg nom çeçeki sudur (saddharmapungdarika-sutra), Erzurum: Türk Tarih Kurumu Basım Evi.
----------------- (1976). Uygurca Metinler II. Maytrısimit, Burkancıların Mehdîsi Maitreya İle Buluşma Uygurca İptidâi Bir Dram (Burkancılığın Vaibhasika Tarikatına Ait Bir Eserin Uygurcası). Ankara: Sevinç Matbaası.
Tekin, T. (2003). Orhon Türkçesi Grameri. İstanbul: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi.
----------------- (2010). Orhon Yazıtları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Tezcan, S. (1974). Berliner Turfantexte III, Das Uigurische - Das Insadi Sutra, Mit 69 Faksimiles auf 69 Tafeln. Berlin: Akademie Verlag.
Uçar, E. (2009). Altun Yaruk Sudur, V. Kitap. Berlin Koleksiyonundaki Fragmanların Transliterasyonu ve Transkripsiyonu Açıklamalar ve Dizin. Doktora Tezi. İzmir: Ege Üniversitesi.

Details

Primary Language

Turkish

Subjects

-

Journal Section

Research Article

Authors

Aybüke Betül Doğan
0000-0001-5946-5417
Türkiye

Publication Date

December 10, 2018

Submission Date

September 13, 2018

Acceptance Date

November 30, 2018

Published in Issue

Year 2018 Volume: 6 Number: 2

IZ

https://izlik.org/JA43MW76RU

Cite

RIS / Bibtex

APA

Doğan, A. B. (2018). Eski Uygurcada “Sanı” Kelimesiyle Kurulu Sonsuz Anlamına Gelen Abartılı İfadeler. Çankırı Karatekin Üniversitesi Karatekin Edebiyat Fakültesi Dergisi, 6(2), 63-80. https://izlik.org/JA43MW76RU

AMA

1.Doğan AB. Eski Uygurcada “Sanı” Kelimesiyle Kurulu Sonsuz Anlamına Gelen Abartılı İfadeler. Çankırı Karatekin Üniversitesi Karatekin Edebiyat Fakültesi Dergisi. 2018;6(2):63-80. https://izlik.org/JA43MW76RU

Chicago

Doğan, Aybüke Betül. 2018. “Eski Uygurcada ‘Sanı’ Kelimesiyle Kurulu Sonsuz Anlamına Gelen Abartılı İfadeler”. Çankırı Karatekin Üniversitesi Karatekin Edebiyat Fakültesi Dergisi 6 (2): 63-80. https://izlik.org/JA43MW76RU.

EndNote

Doğan AB (December 1, 2018) Eski Uygurcada “Sanı” Kelimesiyle Kurulu Sonsuz Anlamına Gelen Abartılı İfadeler. Çankırı Karatekin Üniversitesi Karatekin Edebiyat Fakültesi Dergisi 6 2 63–80.

IEEE

[1]A. B. Doğan, “Eski Uygurcada ‘Sanı’ Kelimesiyle Kurulu Sonsuz Anlamına Gelen Abartılı İfadeler”, Çankırı Karatekin Üniversitesi Karatekin Edebiyat Fakültesi Dergisi, vol. 6, no. 2, pp. 63–80, Dec. 2018, [Online]. Available: https://izlik.org/JA43MW76RU

ISNAD

Doğan, Aybüke Betül. “Eski Uygurcada ‘Sanı’ Kelimesiyle Kurulu Sonsuz Anlamına Gelen Abartılı İfadeler”. Çankırı Karatekin Üniversitesi Karatekin Edebiyat Fakültesi Dergisi 6/2 (December 1, 2018): 63-80. https://izlik.org/JA43MW76RU.

JAMA

1.Doğan AB. Eski Uygurcada “Sanı” Kelimesiyle Kurulu Sonsuz Anlamına Gelen Abartılı İfadeler. Çankırı Karatekin Üniversitesi Karatekin Edebiyat Fakültesi Dergisi. 2018;6:63–80.

MLA

Doğan, Aybüke Betül. “Eski Uygurcada ‘Sanı’ Kelimesiyle Kurulu Sonsuz Anlamına Gelen Abartılı İfadeler”. Çankırı Karatekin Üniversitesi Karatekin Edebiyat Fakültesi Dergisi, vol. 6, no. 2, Dec. 2018, pp. 63-80, https://izlik.org/JA43MW76RU.

Vancouver

1.Aybüke Betül Doğan. Eski Uygurcada “Sanı” Kelimesiyle Kurulu Sonsuz Anlamına Gelen Abartılı İfadeler. Çankırı Karatekin Üniversitesi Karatekin Edebiyat Fakültesi Dergisi [Internet]. 2018 Dec. 1;6(2):63-80. Available from: https://izlik.org/JA43MW76RU