XV. Yüzyıl Mevlid Geleneğinde Dönüşüm Süleyman Çelebi’nin Vesîletü’n-Necât’ı ile Zaîfî’nin Mecmaʽuʼl- Envār’ı Üzerine Karşılaştırmalı Bir İnceleme

Abstract

Bu çalışma, 15. yüzyıl mevlid geleneği içerisinde yer alan Vesîletü’n-Necât ile Mecmaʿu’l-Envâr adlı eserleri karşılaştırmalı bir yaklaşımla ele alarak mevlid türündeki dil, üslup ve tematik dönüşümü incelemeyi amaçlamaktadır. Mevlidler, Hz. Muhammed’in hayatını ve ahlaki özelliklerini anlatan dinî ve edebî metinler olmakla birlikte, yazıldıkları dönemin kültürel ve dilsel özelliklerini de yansıtmaktadır. Çalışmada Süleyman Çelebi’nin eseri sade ve halkın anlayabileceği bir dil yapısı ile değerlendirilirken, Za’îfî’nin Mecmaʿu’l-Envâr adlı eseri daha yoğun tasavvufî içerik ve farklı vezin kullanımlarıyla ele alınmıştır. Araştırmada iki metin arasında özellikle dil kullanımı, anlatım biçimi, muhteva düzeni ve işlevsel özellikler bakımından ortaya çıkan farklılıklar üzerinde durulmuştur. Elde edilen bulgular, mevlid türünün yüzyıl içerisinde hem edebî hem de düşünsel açıdan bir dönüşüm geçirdiğini göstermektedir. Bu bağlamda çalışma, mevlid geleneğinin Osmanlı edebiyatındaki süreklilik ve değişim dinamiklerini ortaya koymayı hedeflemektedir.

Keywords

• Mevlid geleneği
• Vesîletü’n-Necât
• Mecmaʿu’l-Envâr
• Karşılaştırmalı edebiyat

Transformation in the 15th-Century Mevlid Tradition: A Comparative Study of Süleyman Çelebi’s Vesîletü’n-Necât and Za’îfî’s Mecmaʽu’l-Envâr

Abstract

This study aims to examine the linguistic, stylistic, and thematic transformation in the mevlid tradition through a comparative analysis of Vesîletü’n-Necât and Mecmaʿu’l-Envâr, both of which belong to the 15th-century mevlid tradition. Mevlids are religious and literary texts that narrate the life and moral qualities of the Prophet Muhammad, while also reflecting the cultural and linguistic features of the period in which they were written. In this study, Süleyman Çelebi’s work is evaluated in terms of its simple language accessible to the عامة public, whereas Za’îfî’s Mecmaʿu’l-Envâr is analyzed with regard to its dense mystical content and varying metrical structures. The research focuses particularly on the differences between the two texts in terms of language use, narrative style, structural organization, and functional features. The findings indicate that the mevlid genre underwent both literary and intellectual transformation over the century. In this context, the study aims to reveal the dynamics of continuity and change within the mevlid tradition in Ottoman literature.

Keywords

• Mevlid tradition
• Vesîletü’n-Necât
• Mecmaʿu’l-Envâr
• Comparative literature

References

1. Akdağ, Soner. “Süleyman Çelebi’nin Mevlid’i Üzerine”. A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 36 (2008), 86-87.
2. Akkuş, Mehmet - Derman, Uğur. Süleyman Çelebi, Vesîletü’n-Necât. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 1. Basım, 2008.
3. Çapku, Ahmet. “Süleyman Çelebi’nin Mevlid’ine Felsefî Bir Bakış”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 2 (2015), 59-66. https://doi.org/10.29000/rumelide.133743
4. Çift, Salih. “Tasavvuf Düşüncesi Açısından Süleyman Çelebi ve Mevlid’i”. Yazılışının 600. Yılında Bir Kutlu Doğum Şaheseri Uluslararası Mevlid Sempozyumu. Cilt/ 1. Ankara: Bursa Uludağ Üniversitesi, 2010.
5. Doğan, Süleyman - Çelikten, Lütfullah. “Millî ve Kültürel Bir Değer Olarak Süleyman Çelebi, Vesîletü’n-Necât ve Mevlit Geleneği: Üniversite Öğrencileri Üzerine Bir Araştırma”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi / Journal of Turkish Language and Literature 62/2 (2022), 605-620. https://doi.org/10.26650/TUDED2022-1182704
6. Çimen, Fatih. “Mevlid Geleneğinin Önemli Bir Halkası Et-Tenvîr Fî Mevlid’ssirâci’l-Münîr, İbn Dıhye El-Kelbî”. İHYA Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 6/2 (2020), 791-794.
7. Kemikli, Bilal. Vefatının 600. yılında: Süleyman Çelebi ve Mevlid kültürü. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi, 1. Basım, 2023.
8. Köksal, M. Fatih. Mevlid-nâme. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 1. Basım, 2011.

9. Köksal, Mehmet Fatih. “Mecma‘u’l-Envâr (Zâ’ifî) ”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Ankara: Ahmet Yesevi Üniversitesi Yayınları, 2019. Erişim 09 Mayıs 2026. https://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/mecma-u-l-envar-za-if.
10. Köksal, Mehmet Fatih - Kütük, Rıfat. “Vesîletü’n-Necât’ın En Eski Nüshası ve Süleyman Çelebi’nin Bilinmeyen Şiirleri”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 1/28 (2022), 393-430.
11. Kurt, Ali Osman. “Süleyman Çelebi’nin Mevlidi (Vesiletü’n-Necat)’inde Mitolojik Unsurlar”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/2 (2006), 179-190.
12. Kültüral, Zühal. Mecmaü’l Envâr: Tenkitli Metin-İnceleme. İstanbul: Simurg Yayınevi, 1. basım, 2009.
13. Örs, Derya. Eş- Şakâ’iku’n- Nu’mâniyye Fî Ulemâi’d-Devleti’l- Osmâniyye. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 1. Basım 2019.
14. Pala, İskender. Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü. İstanbul: Leyla ile Mecnûn Yayınları, 1. Basım, 1998.
15. Pekolcay, Necla. Mevlid. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1. Basım, 1993.
16. Pekolcay, Neclâ. Mevlid: Vesıletü’n-Necat. İstanbul: Dergah Yayınları, 4. baskı, 2013.
17. Pekolcay, Necla. “Süleyman Çelebi’nin Mevlidinin Nüshaları”. Türk Dili: Aylık Fikir ve Edebiyat Dergisi 3/30 (1954), 319-322.
18. Wasti, Syed Tanvir. “The Mevlid Or Nativity Poem By Süleyman Çelebi” Tehseel 1/3 (2018), 143-154.
19. Timurtaş, Faruk Kadri. Mevlid: Vesı̂let-Ün-Necât. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı, 1. Basım, 1990.
20. Yekbaş, Hakan. “Türk Kültüründe Mevlit Geleneği”. Türk Kültüründe Mevlit Geleneği Uluslararası Sempozyumu Bildirileri. Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları, 2023.