Sayan Bölgesi Türk Lehçelerinde Kemirgen ve Küçük Memeli Hayvan Adları: (Dil, Kültür ve Etimoloji Bağlamında Karşılaştırmalı Bir İnceleme)
Abstract
İnsanoğlu, doğal çevreyle kurdukları ilişkiye bağlı olarak etraflarındaki canlı ve cansız varlıkları fiziki özellikleriyle beraber çeşitli yeteneklerine göre tanımlanmış ve adlandırılmıştır. Bu adlandırmalar, toplulukların geçimi, yaşam tarzı ve ekolojik koşullarıyla doğrudan ilişkilidir. Tarım toplumlarında tarıma dayalı terminoloji ve kavram alanı ne kadar genişse, avcılık ve hayvancılıkla geçinen toplumlarda da hayvancılık ve hayvan adlarına ilişkin zengin bir söz dağarcığı vardır. Türk dünyasının en doğu uçlarından biri olan Sayan bölgesi avcılık ve hayvancılığa dayalı yaşam biçimi nedeniyle hayvan adları terminolojisinin en zengin olduğu alanlardan biridir. Özellikle kemirgenler ve küçük memeliler, kürk ticareti ve gündelik yaşam pratikleri bağlamında ayrıntılı biçimde adlandırılmıştır. Bu çalışmada, Sayan sahasında konuşulan Soyot, Tofa ve Tuva Türk lehçelerinde kemirgenler ile küçük memelilere ilişkin hayvan adları karşılaştırmalı ve tarihî-etimolojik bir yöntemle ele alınmıştır. Söz konusu adlandırmalar dil içi yapıların yanı sıra coğrafya, ekoloji, avcılık pratikleri, kürk ekonomisi ve inanç temelli adlandırmalar çerçevesinde analiz edilmiştir. Araştırmada Soyot, Tofa ve Tuva sözlük verileri tarihî Türkçe metinler, Moğol dilleri sözlükleri ve Türkiye Türkçesi ile Anadolu ağızları karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Bulgular hayvan adlarının tarihî sürekliliği, Moğolca ve Rusça kaynaklı ödünçlemeler ile betimleyici ve mecazî adlandırmalar olmak üzere üç temel katman etrafında şekillendiğini göstermektedir. Türkiye Türkçesi ile yapılan karşılaştırmalarda adlandırma sistemlerinde tarihî süreklilikle birlikte yerel ekolojik ve kültürel etkenlerin belirleyici rol oynadığı sonucuna varılmıştır.
Keywords
Supporting Institution
Ethical Statement
References
- Akar, Ali. Bilge Kağan Yazıtı. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2024.
- Aksan, Doğan. Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dil Bilim. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları., 1995.
- Alişina, Hanisa Çaydatovna vd. “Soyotskaya Gastronomiçrskaya Lersika B Trudah V. İ. Rassadina B Sopostavitelnii s Tyurkskami İ Mongolskami Yazıkami”. Vesnik Başkirskogo Universiteta 26/1 (2021), 255- 263.
- Arıkoğlu, Ekrem - Tosun, İlker. Tuvaca Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2024.
- Arıkoğlu, Ekrem. Örnekli Hakasça- Türkçe Sözlük. Ankara: Akçağ Yayınları, 2005.
- Arıkoğlu, Ekrem – Kuular, Klara. Tuva Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2003.
- Atalay, Besim. Kâşgarlı Mahmud Divanü Lûgat-it Türk: Dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2021.
- Ayazlı, Özlem. Eski Uygurca Din Dışı Metinlerin Karşılaştırmalı Söz Varlığı. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2016.
Details
Primary Language
Turkish
Subjects
Turkish Language and Literature (Other)
Journal Section
Research Article
Authors
Zeynel Ödemiş
*
0009-0003-5882-2031
Türkiye
Publication Date
September 12, 2026
Submission Date
July 29, 2026
Acceptance Date
September 12, 2026
Published in Issue
Year 2026 Volume: 7 Number: 2