Nizâmülmülk’ün Siyasetname’sinde Büyük Selçuklu Devlet Mekânının Coğrafyası: İktâ, Haberleşme, İkmal ve Serhad Denetimi
Abstract
Bu çalışma, Nizâmülmülk’ün Siyasetname adlı eserini tarihsel siyasi coğrafya ve Türk-İslam devlet düşüncesi bağlamında inceleyerek Büyük Selçuklu devlet düzeninin mekânsal işleyişini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmanın ana kaynağını Mehmet Taha Ayar’ın Farsça aslından çevirdiği 2009 tarihli baskı oluşturmaktadır. Nitel doküman analizi ve tematik içerik çözümlemesine dayanan araştırmada iktâ ve vilayet gelirleri, şehir ve pazar denetimi, haberleşme ve istihbarat, elçilik ve serhad uygulamaları, yol, menzil ve merhale düzeni, askerî ikmal ve merkez-çevre ilişkileri birlikte değerlendirilmiştir. Çözümleme, metindeki mekânsal ilişkileri alan, akış ve görünürlük boyutları altında bir araya getiren analitik bir çerçeveyle yürütülmüştür. Bulgular, Siyasetname’de devlet mekânının yalnız egemen olunan arazi olarak değil; gelirlerin toplandığı, görevlilerin denetlendiği, haber ve emirlerin dolaştığı, orduların ikmal edildiği ve sınır geçişlerinin izlendiği ilişkisel bir yönetim alanı olarak tasarlandığını göstermektedir. Bununla birlikte eserdeki tarihî hikâyeler doğrudan olgusal kayıtlar olarak değil, Nizâmülmülk’ün normatif yönetim anlayışını açıklayan örnekler olarak ele alınmıştır. Çalışma, Siyasetname’nin Türk-İslam devlet kültürü ile mekân-yönetim ilişkisini birlikte inceleyen disiplinler arası araştırmalar için önemli bir kaynak sunduğunu ortaya koymaktadır.
Keywords
References
- Aliev, Saleh Muhammedoğlu. “Hürremiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 4 Ekim 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/hurremiyye
- Ayar, Mehmet Taha. “Sunuş”. Siyasetnâme. mlf. Nizâmülmülk. vii-xxvi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2009.
- Bacik, Gokhan. The Birth and Evolution of Islamic Political Theory: Political Rationalism from Ibn al-Muqaffa to Ibn Khaldun. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2024. https://doi.org/10.3366/edinburgh/9781399522014.001.0001
- Başar, Aliosman. “Nizâmü’l-Mülk’ten ‘Siyâsetnâme’ye: Siyâsetnâme Teriminin Dünü ve Bugünü”. ASA Dergisi 4/1 (2026), 1-36. https://doi.org/10.71313/asa.1941733
- Bosworth, Clifford Edmund. “Barīd”. Encyclopaedia Iranica. Erişim 4 Ekim 2026. https://www.iranicaonline.org/articles/barid-the-official-postal-and-intelligence-service-of-the-early-islamic-caliphate-and-its-successor-states/
- Bowen, Glenn A. “Document Analysis as a Qualitative Research Method”. Qualitative Research Journal 9/2 (2009), 27-40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027
- Braun, Virginia - Clarke, Victoria. “Using Thematic Analysis in Psychology”. Qualitative Research in Psychology 3/2 (2006), 77-101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
- Elden, Stuart. The Birth of Territory. Chicago: University of Chicago Press, 2013. https://doi.org/10.7208/chicago/9780226041285.001.0001
Details
Primary Language
Turkish
Subjects
Literary Theory, Literary Studies (Other), Turkish Language and Literature (Other)
Journal Section
Research Article
Authors
Murat Çınar
*
0000-0002-7436-2114
Türkiye
Publication Date
October 22, 2026
Submission Date
September 3, 2026
Acceptance Date
October 12, 2026
Published in Issue
Year 2026 Volume: 7 Number: 2