Araştırma Makalesi

Nizâmülmülk’ün Siyasetname’sinde Büyük Selçuklu Devlet Mekânının Coğrafyası: İktâ, Haberleşme, İkmal ve Serhad Denetimi

Cilt: 7 Sayı: 2 22 Ekim 2026
PDF İndir
TR EN

Nizâmülmülk’ün Siyasetname’sinde Büyük Selçuklu Devlet Mekânının Coğrafyası: İktâ, Haberleşme, İkmal ve Serhad Denetimi

Öz

Bu çalışma, Nizâmülmülk’ün Siyasetname adlı eserini tarihsel siyasi coğrafya ve Türk-İslam devlet düşüncesi bağlamında inceleyerek Büyük Selçuklu devlet düzeninin mekânsal işleyişini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmanın ana kaynağını Mehmet Taha Ayar’ın Farsça aslından çevirdiği 2009 tarihli baskı oluşturmaktadır. Nitel doküman analizi ve tematik içerik çözümlemesine dayanan araştırmada iktâ ve vilayet gelirleri, şehir ve pazar denetimi, haberleşme ve istihbarat, elçilik ve serhad uygulamaları, yol, menzil ve merhale düzeni, askerî ikmal ve merkez-çevre ilişkileri birlikte değerlendirilmiştir. Çözümleme, metindeki mekânsal ilişkileri alan, akış ve görünürlük boyutları altında bir araya getiren analitik bir çerçeveyle yürütülmüştür. Bulgular, Siyasetname’de devlet mekânının yalnız egemen olunan arazi olarak değil; gelirlerin toplandığı, görevlilerin denetlendiği, haber ve emirlerin dolaştığı, orduların ikmal edildiği ve sınır geçişlerinin izlendiği ilişkisel bir yönetim alanı olarak tasarlandığını göstermektedir. Bununla birlikte eserdeki tarihî hikâyeler doğrudan olgusal kayıtlar olarak değil, Nizâmülmülk’ün normatif yönetim anlayışını açıklayan örnekler olarak ele alınmıştır. Çalışma, Siyasetname’nin Türk-İslam devlet kültürü ile mekân-yönetim ilişkisini birlikte inceleyen disiplinler arası araştırmalar için önemli bir kaynak sunduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. Aliev, Saleh Muhammedoğlu. “Hürremiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 4 Ekim 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/hurremiyye
  2. Ayar, Mehmet Taha. “Sunuş”. Siyasetnâme. mlf. Nizâmülmülk. vii-xxvi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2009.
  3. Bacik, Gokhan. The Birth and Evolution of Islamic Political Theory: Political Rationalism from Ibn al-Muqaffa to Ibn Khaldun. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2024. https://doi.org/10.3366/edinburgh/9781399522014.001.0001
  4. Başar, Aliosman. “Nizâmü’l-Mülk’ten ‘Siyâsetnâme’ye: Siyâsetnâme Teriminin Dünü ve Bugünü”. ASA Dergisi 4/1 (2026), 1-36. https://doi.org/10.71313/asa.1941733
  5. Bosworth, Clifford Edmund. “Barīd”. Encyclopaedia Iranica. Erişim 4 Ekim 2026. https://www.iranicaonline.org/articles/barid-the-official-postal-and-intelligence-service-of-the-early-islamic-caliphate-and-its-successor-states/
  6. Bowen, Glenn A. “Document Analysis as a Qualitative Research Method”. Qualitative Research Journal 9/2 (2009), 27-40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027
  7. Braun, Virginia - Clarke, Victoria. “Using Thematic Analysis in Psychology”. Qualitative Research in Psychology 3/2 (2006), 77-101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
  8. Elden, Stuart. The Birth of Territory. Chicago: University of Chicago Press, 2013. https://doi.org/10.7208/chicago/9780226041285.001.0001

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Edebi Teori, Edebi Çalışmalar (Diğer), Türk Dili ve Edebiyatı (Diğer)

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

22 Ekim 2026

Gönderilme Tarihi

3 Eylül 2026

Kabul Tarihi

12 Ekim 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 7 Sayı: 2

Kaynak Göster

APA
Çınar, M. (2026). Nizâmülmülk’ün Siyasetname’sinde Büyük Selçuklu Devlet Mekânının Coğrafyası: İktâ, Haberleşme, İkmal ve Serhad Denetimi. Karabük Türkoloji Dergisi, 7(2), 60-71. https://doi.org/10.7596/katud.2032148
AMA
1.Çınar M. Nizâmülmülk’ün Siyasetname’sinde Büyük Selçuklu Devlet Mekânının Coğrafyası: İktâ, Haberleşme, İkmal ve Serhad Denetimi. KATUD. 2026;7(2):60-71. doi:10.7596/katud.2032148
Chicago
Çınar, Murat. 2026. “Nizâmülmülk’ün Siyasetname’sinde Büyük Selçuklu Devlet Mekânının Coğrafyası: İktâ, Haberleşme, İkmal ve Serhad Denetimi”. Karabük Türkoloji Dergisi 7 (2): 60-71. https://doi.org/10.7596/katud.2032148.
EndNote
Çınar M (22 Ekim 2026) Nizâmülmülk’ün Siyasetname’sinde Büyük Selçuklu Devlet Mekânının Coğrafyası: İktâ, Haberleşme, İkmal ve Serhad Denetimi. Karabük Türkoloji Dergisi 7 2 60–71.
IEEE
[1]M. Çınar, “Nizâmülmülk’ün Siyasetname’sinde Büyük Selçuklu Devlet Mekânının Coğrafyası: İktâ, Haberleşme, İkmal ve Serhad Denetimi”, KATUD, c. 7, sy 2, ss. 60–71, Eki. 2026, doi: 10.7596/katud.2032148.
ISNAD
Çınar, Murat. “Nizâmülmülk’ün Siyasetname’sinde Büyük Selçuklu Devlet Mekânının Coğrafyası: İktâ, Haberleşme, İkmal ve Serhad Denetimi”. Karabük Türkoloji Dergisi 7/2 (22 Ekim 2026): 60-71. https://doi.org/10.7596/katud.2032148.
JAMA
1.Çınar M. Nizâmülmülk’ün Siyasetname’sinde Büyük Selçuklu Devlet Mekânının Coğrafyası: İktâ, Haberleşme, İkmal ve Serhad Denetimi. KATUD. 2026;7:60–71.
MLA
Çınar, Murat. “Nizâmülmülk’ün Siyasetname’sinde Büyük Selçuklu Devlet Mekânının Coğrafyası: İktâ, Haberleşme, İkmal ve Serhad Denetimi”. Karabük Türkoloji Dergisi, c. 7, sy 2, Ekim 2026, ss. 60-71, doi:10.7596/katud.2032148.
Vancouver
1.Murat Çınar. Nizâmülmülk’ün Siyasetname’sinde Büyük Selçuklu Devlet Mekânının Coğrafyası: İktâ, Haberleşme, İkmal ve Serhad Denetimi. KATUD. 22 Ekim 2026;7(2):60-71. doi:10.7596/katud.2032148