SÖZCÜKLERİN SESSİZ DÖNÜŞÜMÜ: TÜRKİYE TÜRKÇESİNDE ANLAM KAYMASINA UĞRAMIŞ BAZI ARAPÇA KÖKENLİ KELİMELER

Abstract

Öz Dil, iletişim aracı olmasının yanı sıra düşüncenin, kültürün ve kimliğin de taşıyıcısıdır. Bu taşıma eylemi kimi zaman dilin kendi öz kaynaklarından türeyen kelimelerle, kimi zaman ise etkileşim sonucu başka dillerden alınan alıntı kelimeler aracılığıyla gerçekleşir. Türkçe, tarihi serüveni boyunca etkileşimde bulunduğu dillerden çok sayıda kelime almış ve bunları kendi yapısına uyarlayarak zengin bir söz varlığı oluşturmuştur. Bu dillerden Arapça, İslamiyet’in kabulüyle başlayan ve sonraki yüzyıllarda devam eden kültürel etkileşimler neticesinde Türkçeye derinlemesine nüfuz etmiş ve kalıcı izler bırakmıştır. Selçuklular ve Osmanlılar döneminde hemen her alanda Türkçeye sirayet eden Arapça, kurulan yeni cumhuriyetle birlikte alfabe değişikliği ve devamında gerçekleşen öz Türkçeci tavırla tasfiye edilmeye çalışılmıştır. Ancak, Osmanlı Türkçesinin devamı niteliğindeki Türkiye Türkçesinde Arapça kökenli birçok alıntı sözcük varlığını korumuştur. Söz konusu kelimeler, Türkiye Türkçesinin üst dili olarak kabul edilen resmi, edebi ve akademik söylemde uzun süre kullanılmıştır. Ne var ki, Arapça kökenli bu sözcüklerden bazıları zaman içerisinde kaynak dildeki anlamlarından uzaklaşarak Türkçede farklı anlamlar kazanmıştır. Bu çalışmada, Türkiye Türkçesinde anlam kaymasına uğramış bazı Arapça kökenli sözcükler ele alınacak ve bu kelimelerin her iki dildeki anlamları karşılaştırılarak aralarındaki farklılıklar ortaya konacaktır. Bu doğrultuda çalışma, günümüz Türkiye Türkçesinde hâlen kullanımda olan Arapça alıntı kelimelerin günümüz anlam dünyasındaki karşılıklarını çözümlemeyi ve anlam dönüşümlerine ışık tutmayı amaçlamaktadır.

Keywords

• Arapça
• Türkçe
• Türkiye Türkçesi
• Arapça Kökenli Kelimeler
• Anlam Kayması.

The Silent Transformation of Words: Some Arabic Origin Words that Have Undergone Semantic Shift in Turkiye Turkish

Abstract

Abstract Language is not only a means of communication but also a carrier of thought, culture, and identity. This transmission occurs sometimes through words derived from the language’s own internal resources and sometimes through loanwords borrowed as a result of linguistic and cultural contact. Throughout its history, Turkish has adopted many words from the languages it interacted with and incorporated them into its own structure, thereby forming a rich vocabulary. Among these languages, Arabic holds a significant place; beginning with the acceptance of Islam and continuing for centuries, Arabic deeply penetrated Turkish and left lasting traces. During the Seljuk and Ottoman periods, Arabic influenced Turkish in nearly every domain, yet with the establishment of the new republic, alphabet reform and purist tendencies sought to remove many of these words. Nevertheless, numerous Arabic-derived loanwords have persisted in modern Turkish, the continuation of Ottoman Turkish. These words remained in use for a long time within official, literary, and academic registers. However, some Arabic origin words gradually diverged from their original meanings and gained new senses in Turkish. This study examines selected Arabic loanwords that have undergone semantic change in Turkey Turkish by comparing their meanings in both languages, thereby shedding light on their semantic transformation in contemporary Turkish.

Keywords

• Arabic
• Turkish
• Turkey Turkish
• Arabic Origin Words
• Semantic Shift

References

1. Abasıyanık, S. F. (2021). Mahalle kahvesi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
2. Adıvar, H. E. (2010). Kalp ağrısı. Can Yayınları.
3. Akalın, Ş. H., vd. (2011). Türkçe sözlük. Türk Dil Kurumu Yayınları.
4. Akar, A. (2010). Türkçe-Arapça arasındaki sözcük ilişkileri. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, (8), 9-16.
5. Akbaş, Y. F. (2024). Arapça dilbilgisi (sarf ve nahiv). Cantaş Yayınları.
6. Aksan, D. (2020). Her yönüyle dil ana çizgileriyle dilbilim (3 Cilt). Türk Dil Kurumu Yayınları.
7. Akyüz, K. (1995). Modern Türk edebiyatının ana çizgileri (1860-1923). İnkılap Kitabevi.
8. Ali, S. (2003). İçimizdeki şeytan. Yapı Kredi Yayınları.

9. Altun, H. O. (2012). Türkiye Türkçesindeki Arapça alıntı kelimelerde ünlü uyumsuzlukları. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (32), 55-71. https://dergipark.org.tr/tr/pub/sutad/issue//276452
10. Askerî, E. H. (1991). Muʽcemu’l-furûku’l-luġaviyye. Müessesetü’n-Neşri’l-İslâmiyyî.
11. Atay, F. R. (2004). Çankaya. Pozitif Yayınları.
12. Atay, O. (2017). Tutunamayanlar. İletişim Yayınları.
13. Bekiroğlu, N. (2012). Nar ağacı. Timaş Yayınları.
14. Bugün Benim Efkarım Var Zarım Var türkü sözü. (t.y.). Geliş tarihi 09 Ekim 2025, gönderen https://www.turkuler.com/sozler/turku_bugun_benim_efkarim_var_zarim_var.html
15. Buğra, T. (2007). Küçük ağa. İletişim Yayınları.
16. Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., Demirel, F. (2013). Bilimsel araştırma yöntemleri. Pegem Akademi.
17. Çelik, H. (1996). Genç kalemler. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 14, 21-23). TDV Yayınları.
18. Deli Gönlüm Abdal Gönlüm Türküsünün Sözleri » Türkü dostları. (t.y.). Geliş tarihi 29 Eylül 2025, gönderen https://www.turkudostlari.net/soz.asp?turku=8695&utm
19. Doğan, D. M. (2008). Büyük Türkçe sözlük. Pınar Yayınevi.
20. Doğru, Ç. (2024). Din eğitiminin kültürel temelleri: 2018 ortaöğretim din kültürü ve ahlak bilgisi dersi öğretim programı bağlamında bir inceleme. Dergiabant, 12(1), 275-299. https://doi.org/10.33931/dergiabant.1450028
21. Ercilasun, A. B. (2011). 100. yılında yeni lisan hareketi ve Millî edebiyat çalıştayı bildirileri (H. Argunşah ve O. Karaburgu, Ed.). Türk Edebiyat Vakfı. 100. Yılında Yeni Lisan Hareketi ve Millî Edebiyat Çalıştayı.
22. Eren, H. (1999). Türk dilinin etimolojik sözlüğü. Bizim Büro Basım Evi.
23. Ermiş, H. (2008). Arapça’dan Türkçeleşmiş kelimeler sözlüğü. Ensar Neşriyat.
24. Ersoy, M. A. (2021). Mehmet Akif Ersoy şiir külliyatı: Safahat. TBMM.
25. Esendal, M. Ş. (1984). Veysel Çavuş. Bilgi Yayınevi.
26. Ezherî, E. M. (2001). Tehẕîbü’l-luġa (16 Cilt). Dâru İhyâi’t-Turâs̱i’l-ʽArabiyyî.
27. Ġalâyînî, M. (1993). Câmiʿu’d-durûsi’l-Arabiyye (3 Cilt). Menşûratü’l-Mektebeti’l-ʽAsriyye.
28. Geçti sevdalarla ömrüm ihtiyar oldum bugün | Musiki Klavuzu. (t.y.). Geliş tarihi 12 Ekim 2025, gönderen https://www.musikiklavuzu.net/?/blog/sarki-sozleri/gecti-sevdalarla-omrum-ihtiyar-oldum-bugun
29. Gülensoy, T. (2007). Türkiye Türkçesindeki Türkçe sözcüklerin köken bilgisi sözlüğü (2 Cilt). Türk Dil Kurumu Yayınları.
30. Gürpınar, H. R. (2022). Şık. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
31. İbn Düreyd, E. B. (1987). Cemheretü’l-luġa (3 Cilt). Dâru’l-ʽİlm li’l-Melâyîn.
32. İbn Fâris, E. (1979). Mu’cemu mekâyîsi’l-luġa (6 Cilt). Dâru’l-Fikr.
33. İbn Manzûr, E. F. (1993). Lisânu’l-Arab (10 Cilt). Dâru Sadr.
34. İnanç, Y. (2023). Halk ağzındaki bazı kelimelerin muhtemel Arapça kökenleri. Cantaş Yayınları.
35. İsfahânî, R. (2002). Kitâbu’l-müfredât fî ğarîbi’l-Kur’ân. Dâru’l-Kalem.
36. İşler, E. (1997). Türkçede anlam kaymasına uğrayan Arapça kelime ve kelime grupları. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları.
37. İşler, E. (2008). Türkçedeki Arapça alıntı kelimelerde ses değişiklikleri. Ekev Akademi Dergisi, (35), 187-196.
38. Karaosmanoğlu, Y. K. (1995). Yaban. İletişim Yayınları.
39. Karay, R. H. (1997). Memleket hikâyeleri. İnkılap Kitabevi.
40. Karay, R. H. (2009). Anahtar. İnkılâp Kitabevi.
41. Kaya, E. (2025). Türkiye Türkçesi ağızlarında kibir kavramı etrafında şekillenen söz varlığı. Söylem Filoloji Dergisi, 10(1), 710-735. https://doi.org/10.29110/soylemdergi.1611385
42. Kemal, Y. (2008). İnce Memed 1. Yapı Kredi Yayınları.
43. Kibar gelin | türkü Sözleri. (t.y.). Geliş tarihi 23 Ekim 2025, gönderen https://www.zerennet.net/kibar-gelin/
44. Korkmaz, Z. (2005). Türk dili üzerine araştırmalar. Türk Dil Kurumu Yayınları.
45. Kulin, A. (2014). Handan. Everest Yayınları.
46. Maksudoğlu, M. (2005). Arapça dilbilgisi. Ensar Neşriyat.
47. Ma‘lûf, L. (2007). El-Müncid fi’l-luġa ve’l-â’lâm. Dâru’l-Meşrik.
48. Mektebin Bacaları (Vay Lele) Türküsünün Sözleri » Türkü Dostları. (t.y.). Geliş tarihi 23 Ekim 2025, gönderen https://www.turkudostlari.net/soz.asp?turku=1613
49. Meriç, C. (2006). Umrandan uygarlığa. İletişim Yayınları.
50. Mutçalı, S. (1995). Arapça-Türkçe sözlük. Dağarcık Yayınları.
51. Müftüoğlu, A. H. (1987). Çağlayanlar. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
52. Öksüz, Y. Z. (2004). Türkçenin sadeleşme tarihi genç kalemler ve yeni lisan hareketi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
53. Özyurt, C. (2005). Dilde ve edebiyatta uluslaşma: Genç kalemler ve yeni lisan hareketi. Muhafazakâr Düşünce Dergisi, 2(5), 53-79.
54. Pala, İ. (2011). Od. Kapı Yayınları.
55. Polat, İ. E. (2018). Başka dilde yaşamak: Arap dilinde yaşayan Türkçe kelime ve yapılar. Dil Araştırmaları, 12 (22), 119-133. https://dergipark.org.tr/tr/pub/dilarastirmalari/issue//874332
56. Sadoğlu, H. (2010). Türkiye’de ulusçuluk ve dil politikaları. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
57. Safa, P. (1989). Yalnızız. Ötüken Neşriyat.
58. Salim Ahmed, M. (2019). Türkçe ve Bulgarcada erbap sözcüğünün anlam ve kullanımı üzerine. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 59-68. https://doi.org/10.29000/rumelide.606069
59. Sazyek, H. (2013). Yeni lisan hareketinin “meşhur” anketi ve onun “meçhul” kitapçığı üzerine. Turkish Studies- International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, (8/13), 365-383.
60. Şafak, E. (2006). Mahrem. Metis Yayınları.
61. Tanpınar, A. H. (2009). Huzur. Dergâh Yayınları.
62. Tarancı, C. S. (1994). Otuz beş yaş (bütün şiirleri). Can Yayınları.
63. Timurtaş, F. K. (2000). Osmanlı Türkçesine giriş. Alfa Yayınları.
64. Uludağ, S. (2012). Tasavvuf terimleri sözlüğü. Kabalcı Yayınevi.
65. Ümit, A. (2016). Kukla. Everest Yayınları.
66. Ya‘kûb, İ. B. (2005). Mevsûʽâtü’n-nahv ve’s-sarf ve’l-iʽrâb. Dâru’l-ʽİlm li’l-Melâyîn.
67. Yener, F. (2023). Türkçeye anlam kayması ile geçmiş Arapça kelimelerin Arapça öğretimindeki yeri üzerine bir uygulama araştırması. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (10), 768-789. https://doi.org/10.17859/pauifd.1336632
68. Zebîdî, E.F. (1972). Tâcü’l-arûs min cevâhiri’l-kâmûs (40 Cilt). Vizâretü’l-İrşâd ve’l-Enbâ fi’l-Kuveyt.