Document Analysis of Postgraduate Theses on Critical Thinking in Science Education in Türkiye

Abstract

In order to gain a correct and objective perspective in education, critical thinking skills must be a fundamental goal of academic programs with the aim of developing the cognitive skills necessary for this. Critical thinking is not merely an option, especially in the process of science education; it must be a fundamental component of education. Therefore, the purpose of this study is to analyze master's theses related to critical thinking skills that were available at the National Thesis Center between 2015 and 2025 in the field of science education. In this study, the survey model was adopted from qualitative research methods, and the theses within the scope of the study were examined using descriptive document analysis. A total of 29 postgraduate theses were analyzed in terms of publication year, type, purpose, limitations, assumptions, study group, subject, duration, teaching methods and techniques used, research design, data collection tools, data analysis methods, reliability and validity studies, findings, conclusions, and recommendations. The data obtained were analyzed using content analysis in line with the identified themes. The analysis revealed that the most preferred research method and design among researchers was the sequential explanatory design from among mixed research methods. It was determined that the data collection tools, data analysis methods, and reliability-validity tools of the studies were used in accordance with the objectives. The most frequently researched topic in the studies was the effect of critical thinking skills on attitudes toward science and success in science courses. When comparing the pre- and post-intervention data of the experimental groups, it was determined that critical thinking skills were more successful after the intervention at a rate of 75.00%. Additionally, when comparing the post-intervention data of the experimental and control groups, it was found that the level of critical thinking skills was higher in the experimental groups at a rate of 74%.

Keywords

• Science education
• critical thinking
• document analysis

Türkiye’de Fen Bilimleri Eğitimi Alanında Eleştirel Düşünme Konusu İle İlgili Yapılan Lisansüstü Tez Çalışmalarının Doküman Analizi

Abstract

Eğitimde doğru ve objektif bir bakış açısı kazanmak için gerekli olan bilişsel becerilerin geliştirilmesi amacıyla, eleştirel düşünme becerilerinin akademik programların temel hedefi olması gerekmektedir. Eleştirel düşünme, özellikle fen bilimleri eğitimi sürecinde yalnızca bir seçenek değil; eğitimin temel bir bileşeni olması gerekmektedir. Bu nedenle bu araştırmanın amacı, fen eğitimi alanında 2015-2025 yılları arasında Ulusal Tez Merkezi’nde erişime açık olan eleştirel düşünme becerisi ile ilgili lisansüstü tezlerin analiz edilmesidir. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden tarama modeli benimsenmiş ve doküman analizi yöntemiyle araştırma kapsamındaki tezler incelenmiştir. Toplam 29 lisansüstü tez; yayın yılı, tür, amaç, çalışma grubu, konu, süre, kullanılan öğretim yöntem ve teknikleri, araştırma deseni, veri toplama araçları, veri analiz yöntemleri, güvenirlik ve geçerlik çalışmaları, bulgular ve sonuçlar açısından analiz edilmiştir. Elde edilen veriler, belirlenen temalar doğrultusunda içerik analizi yapılarak çözümlenmiştir. Analizi yapılan çalışmalarda araştırmacıların en fazla tercih ettikleri araştırma yöntem ve deseninin, karma araştırma yöntemlerinden sıralı açıklayıcı tasarım olduğu görülmektedir. Çalışmaların veri toplama araçlarının, veri analiz yöntemlerinin ve güvenirlik-geçerlilik araçlarının amaçlara uygun olarak kullanıldığı tespit edilmiştir. Çalışmalarda en fazla araştırılan; eleştirel düşünme becerisinin fen bilimlerine yönelik tutum ve fen bilimleri dersi başarısı üzerindeki etkisi olduğu görülmektedir. Çalışmalarda deney gruplarının uygulama öncesi ve sonrası verileri karşılaştırıldığında %75,00 oranla eleştirel düşünme becerisinin uygulama sonrası daha başarılı olduğu belirlenmiştir. Ayrıca deney ve kontrol gruplarının uygulama sonrası verileri karşılaştırıldığında %74 oranla eleştirel düşünme becerisi düzeyi deney gruplarının daha yüksek olduğu tespit edilmiştir.

Keywords

• Fen bilimleri eğitimi
• eleştirel düşünme
• doküman analizi

References

1. Akınoğlu, O. (2001). Eleştirel düşünme becerilerini temel alan fen bilgisi öğretiminin öğrenme ürünlerine etkisi. Doktora tezi. (Tez No: 100430) [Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
2. Alan, Z. (2024). Argümantasyon ve eğitsel dijital oyunların 6.sınıf fen bilimleri dersinde öğrencilerin akıl yürütme ve eleştirel düşünme becerilerine etkisi. (Tez No: 882658) [Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
3. Albayrak, E., Çiltaş, A. (2017). Türkiye’de matematik eğitimi alanında yayınlanan matematiksel model ve modelleme araştırmalarının doküman analizi. Uluslararası Türk Eğitim Bilimleri Dergisi,(9), 258-283.
4. Aldan Karademir, Ç. (2013). Öğretmen adaylarının sorgulama ve eleştirel düşünme becerilerinin öğretmen öz yeterlik düzeyine etkisi. (Tez No: 344730) [Doktora Tezi, Adnan Menderes Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
5. Alkaya, F. (2006). Eleştirel düşünme becerilerini temel alan fen bilgisi öğretiminin öğrencilerin akademik başarılarına etkisi. (Tez No: 190473) [Yüksek Lisans Tezi, Mustafa Kemal Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
6. Ar T. (2021). 2012-2020 yılları arasında geometri ve ölçme öğrenme alanında yapılan lisansüstü tezlerin incelenmesi. (Tez No: 701983) [Yüksek Lisans Tezi, Kocaeli Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
7. Atasever D. (2019). Türkiye’de 2014-2018 yılları arasında matematik eğitimi alanında yapılan lisansüstü tezlerin analizi. (Tez No: 591888) [Yüksek Lisans Tezi, Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
8. Ayvacı, H. Ş., Sezer, K. (2018). Astronomi ile ilgili yapılan çalışmalara yönelik betimsel içerik analizi. International e-Journal of Educational Studies (IEJES). 3 (5), 47-57.

9. Baki, A., Gökçek, T. (2012). Karma yöntem araştırmalarına genel bir bakış. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 11(42), 1-21.
10. Bayraklı, S. (2019). Fen eğitimi alanında 2008-2018 yılları arasında deneysel araştırma ile yapılmış yüksek lisans tezlerinin içerik analizi. (Tez No: 618566) [Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
11. Branch, J. B. (2000). The relationship among critical thinking, clinical decision-making, and clinical practical A comparative study. (Unpublished Doctoral dissertation, University of Idaho, Idaho).
12. Burnard, P. (1996) Teaching the analysis of textual data: an experiental approach. Nurse Education Today, 16, 278-281.
13. Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Erkan Akgün, Ö., Karadeniz, Ş., Demirel, F. (2017). Bilimsel araştırma yöntemleri. İçinde Bilimsel araştırma yöntemleri. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık.
14. Can, İ. Kaymakçı, G. (2015). Öğretmen adaylarının eleştirel düşünme eğilimleri. Education Sciences, 10 (2), 66-83
15. Candaş, B. (2024). Eleştirel düşünme stratejileri ile zenginleştirilmiş fen bilimleri dersinin etkililiğinin incelenmesi. (Tez No: 852296) [Doktora Tezi, Trabzon Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
16. Chinn, P. L., Kramer, M. K. (1999). Theory and nursing: Integrated knowledge development. St. Louis: Mosby.
17. Creswell, J., W. (2016). Nitel araştırma yöntemleri (M. Bütün & S. B. Demir, Çev.). Ankara: Siyasal Kitabevi.
18. Çakmak, N. (2015). Örnek olay ve altı şapkalı düşünme etkinliklerinin fen bilgisi öğretmen adaylarının eleştirel düşünme becerilerine etkisinin incelenmesi. (Tez No: 415481) [Yüksek Lisans Tezi, Giresun Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
19. Çimen, O. (2013). Dönüşümsel öğrenme kuramına dayalı çevre eğitiminin biyoloji öğretmen adaylarının çevre sorunlarına yönelik algılarına etkisi. (Tez No: 330268) [Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
20. Davies, P. (2000). Contributions from qualitative research. In H. T. Davies, M. N. Sandra, & P. Smith (Eds). What works? Evidence-based policy and practice in public services (s. 291- 316), Bristol, UK: Policy Press.
21. Demirhan, M. (2024). Mizahla zenginleştirilmiş fen bilimleri öğretiminin öğrencilerin başarı motivasyon ve eleştirel düşünme eğilimlerine etkisi. (Tez No: 869800) [Doktora Tezi, Çukurova Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
22. Epçaçan, E. (2018). Dönüşümsel öğrenme modelinin 6. sınıf fen bilimleri dersinde öğrencilerin eleştirel düşünme eğilimlerine ve bilişötesi farkındalıklarına etkisi. (Tez No: 491265) [Yüksek Lisans Tezi, Siirt Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
23. Erlandson, D. A., Harris, E. L., Skipper, B. L., & Allen, S. D. (1993). Doing naturalistic inquiry: A guide to methods. Newcastle: Sage.
24. Evcim, İ. (2021). Fen bilimleri dersinde STEM entegrasyonuyla kuvvet ve enerji ünitesinin geliştirilerek, öğrencilerin eleştirel düşünme becerilerine ve girişimcilik yeterliliklerine etkisinin incelenmesi. (Tez No: 680937) [Doktora Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
25. Feuerstein, M. (1999). Media literacy in support of critical thinking. Journal of Educational Media, 24(1), 43-54. Gökçe Yıldırım, T. (2024). Sosyobilimsel konu etkinlikleri ile işlenen fen bilimleri derslerinin 8. sınıf öğrencilerinin eleştirel düşünme eğilimlerine ve karar verme becerilerine etkisi. (Tez No: 911686) [Yüksek Lisans Tezi, Bayburt Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
26. Gülcü, M. (2019). Sosyobilimsel konuların öğretiminde altı şapka düşünme tekniğinin öğrencilerin akademik başarılarına, eleştirel düşünme ve karar verme becerilerine etkisi. (Tez No: 572652) [Yüksek Lisans Tezi, Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
27. Gülveren, H. (2007). Eğitim fakültesi öğrencilerinin eleştirel düşünme becerileri ve bu becerileri etkileyen eleştirel düşünme faktörleri. (Tez No: 211603) [Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
28. Günday S. (2023). Matematik eğitiminde soyutlama konusunda yapılan lisansüstü tezlerin meta-sentezi. (Tez No: 820794) [Yüksek Lisans Tezi, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
29. Güzel, S. (2005). Eleştirel düşünme becerilerini temele alan ilköğretim 4. sınıf sosyal bilgiler öğretiminin öğrenme ürünlerine etkisi. (Tez No: 161118) [Yüksek Lisans Tezi, Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
30. Ip, W., Lee, D., Lee, I., Chau, J., Wootton, Y. ve Chang, A. (2000). Dispositions toward critical thinking: a study of chinese undergraduate nursing students. Journal of Advanced Nursing, 32, 84-90.
31. İkikat, Ö. (2025). Fen bilimleri dersi eleştirel düşünme beceri testinin geliştirilmesi ve ortaokul öğrencilerinin eleştirel düşünme becerilerinin incelenmesi. (Tez No: 920077) [Yüksek Lisans Tezi, İnönü Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
32. Kahraman, Z. (2022). Fen bilimleri öğretmenlerinin eleştirel düşünme ve öğretimi hakkındaki görüşlerinin belirlenmesi. (Tez No: 710768) [Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
33. Kandal R. (2021). Türkiye’de yayımlanan sayılar ve işlemler öğrenme alanı temalı makalelere yönelik bir içerik analizi. (Tez No: 704735) [Yüksek Lisans Tezi, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
34. Kılınç, B. (2021). Türkiye’de fen bilimleri alanında TGA tekniği kullanılarak yapılan lisansüstü tez çalışmalarının betimsel analizi. (Tez No: 672318) [Yüksek Lisans Tezi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
35. Kırıktaş, İ. (2025). Eleştirel düşünme tabanlı etkinliklerin fen bilimleri öğretmen adaylarının eleştirel düşünme eğilimlerine sorgulama becerilerine ve fen öğretimine yönelik tutumlarına etkisi. (Tez No: 926418) [Yüksek Lisans Tezi, Siirt Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
36. Koç Akran, S., Epçaçan, E. (2018). Dönüşümsel öğrenme modelinin 6. sınıf fen bilimleri dersinde öğrencilerin eleştirel düşünme eğilimlerine ve bilişötesi farkındalıklarına etkisi. Necatibey Eğitim Fakültesi Elektronik Fen ve Matematik Eğitimi Dergisi (EFMED), 12(2), 538-571
37. Kurt, E. (2024). Fen bilimleri dersinde eğitsel oyun tasarlamanın öğrencilerin eleştirel düşünme becerilerine, motivasyonlarına ve başarılarına etkisi. (Tez No: 932492) [Yüksek Lisans Tezi, Bartın Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
38. Kutlu Kalender, M.D. (2015). 6. sınıf öğrencilerinin fen bilimlerine karşı tutum ve eleştirel düşünme becerilerinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. (Tez No: 395980) [Yüksek Lisans Tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
39. Kutluca T., Hacıömeroğlu G. ve Gündüz S. (2016) Türkiye’de bilgisayar destekli matematik öğretimini temel alan çalışmaların değerlendirilmesi, Eğitimde Kuram ve Uygulama, 12(6), 1253-1272.
40. Kuvaç, M., Koç, I. (2014). Fen bilgisi öğretmen adaylarının eleştirel düşünme eğilimleri. Turkish Journal of Education, 3(2), 46–59.
41. Küçükay S. (2022). Türkiye’de sayı hissi üzerine hazırlanmış lisansüstü tezlerin incelenmesi. (Tez No: 773008) [Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
42. Mallı, S. (2019). Türkiye’de fen eğitiminde argümantasyon alanında son on yılda yapılan akademik yayınların betimsel analiz yöntemiyle incelenmesi. (Tez No: 548147) [Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
43. Norris, S. P. (1985). Synthesis of research on critical thinking. Educational Leadership, 42(8), 40-45. Osborne, J., Simon, S., Christodoulou, A., Howell‐Richardson, C., Richardson, K. (2013). Learning to argue: A study of four schools and their attempt to develop the use of argumentation as a common instructional practice and its impact on students. Journal of Research in Science Teaching, 50(3), 315-347.
44. Ospankulova, E., Maxutov, S., Lathrop, R., Anuarova, L., Balta, N. (2024). Science students’ attitudes, learning, critical thinking and engagement in project-based learning. Cogent Education. 12.
45. Öz, M. (2015). Öğrenme amaçlı yazma aktivitelerinde çoklu modsal betimleme kullanımının 5. sınıf öğrencilerinin öğrenmelerine, bilimsel süreç becerilerine, eleştirel düşünmelerine ve fen bilimlerine yönelik tutumlarına etkisi. (Tez No: 447052) [Yüksek Lisans Tezi, Kastamonu Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
46. Özdemir, S. M. (2005). Üniversite öğrencilerinin eleştirel düşünme becerilerinin çeşitli değişkenler açısından değerlendirilmesi. Gazi Üniversitesi Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 3 (3), 1-17
47. Özturan Sağırlı, M., Baş, F. (2020). türkiye’de eğitim dergilerinde yayınlanan problem temalı makalelere yönelik bir içerik analizi. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 40(3), 1105-1135.
48. Öztürk, S.C. (2018). STEM eğitiminin fen bilgisi öğretmen adaylarının problem çözme ve eleştirel düşünme becerileri üzerine etkisi. (Tez No: 529538) [Yüksek Lisans Tezi, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
49. Salur, İ., Pehlivan, M. (2021). Sorgulamaya dayalı öğretimin fen bilgisi öğretmen adaylarının erişi ve sorgulayıcı öğrenme becerilerine etkisi. Ahmet Keleşoğlu Eğitim Fakültesi Dergisi, 3(1), 101-116.
50. Sarı, Ş. N. (2011). Türkiye’de kimya eğitimi alanında 2000-2010 yılları arasında yazılmış yüksek lisans tezlerinin içerik analizi. (Tez No: 279781) [Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
51. Savaş, M. A. (2019). Zeka oyunları eğitiminin fen bilimleri öğretmen adaylarının eleştirel düşünme becerileri üzerine etkisi. (Tez No: 571502) [Yüksek Lisans Tezi, Bartın Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
52. Sevgi, Y., Şahin, F. (2017). Gazete haberlerindeki sosyobilimsel konuların argümantasyon yöntemiyle tartışılmasının 7.sınıf öğrencilerinin eleştirel düşünme becerileri üzerine etkisi. Journal of Human Sciences, 14(1), 156-170.
53. Şen, A. (2023). Fen bilimleri dersinde çizgi roman kullanımının eleştirel düşünme ve yansıtıcı düşünme becerilerine etkisi. (Tez No: 800389) [Yüksek Lisans Tezi, Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
54. Şendağ, S. (2008). Çevrimiçi probleme dayalı öğrenmenin öğretmen adaylarının eleştirel düşünme becerilerine ve akademik başarılarına etkisi. (Tez No: 234363) [Doktora Tezi, Anadolu Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
55. Tekin, N. Aslan, O. & Yağız, D. (2016). Fen bilimleri öğretmen adaylarının bilimsel okuryazarlık düzeyleri ve eleştirel düşünme eğilimlerinin incelenmesi. Amasya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 5(1), 23-50
56. Uluyol, Ç. (2011). Web destekli örnek olay yönteminde çoklu bakış açısı ve yüz yüze etkileşimin öğrencilerin eleştirel düşünme becerilerine etkisi. (Tez No: 279729) [Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
57. Uzunbaz, D. (2019). Türkiye’de 2006-2017 yılları arasında kimya öğretmen eğitimi alanında yayınlanmış yüksek lisans ve doktora tezlerinin içerik analizi. (Tez No: 614925) [Yüksek Lisans Tezi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
58. Vural, A. (2021). Zeka oyunlarının 6 ve 7. sınıf öğrencilerinin eleştirel düşünme becerilerine etkisi ve fen bilimleri başarılarına yönelik öğrenci görüşleri. (Tez No: 702791) [Yüksek Lisans Tezi, Kafkas Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
59. Wahyudiati, Dwi. (2022). Critical thinking skills and scientific attitudes of pre-service chemistry teachers through the implementation of problem-based learning model. Jurnal Penelitian Pendidikan IPA. 8. 216-221.
60. Weber, R.P. (1990) Basic Content Analysis. Sage Publications, London.
61. Wouters, P., van Nimwegen, C., van Oostendorp, H., & van der Spek, E. D. (2013). A meta-analysis of the cognitive and motivational effects of serious games. Journal of Educational Psychology, 105(2), 249-265.
62. Yaldız A. (2022). Türkiye’de istatistik ve olasılık öğrenme alanına ilişkin hazırlanan lisansüstü tezlerin incelenmesi. (Tez No: 744866) [Yüksek Lisans Tezi, Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
63. Yenilmez, K., Yıldız, Ş. (2019). Matematiksel modelleme ile ilgili lisansüstü tezlerin tematik içerik analizi. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20, 1-22.
64. Yıldırım, A., Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin.
65. Yıldırım, H. İ (2009). Eleştirel düşünmeye dayalı fen eğitiminin öğrenme ürünlerine etkisi. (Tez No: 239405) [Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi]. Türkiye Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
66. Yıldırım, H. İ. (2018). Eleştirel düşünme becerilerini temel alan fen öğretiminin 7.sınıf öğrencilerinin başarı ve problem becerilerine etkisi. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi. 6 (80), 325-348.
67. Yıldırım, H. İ., Şensoy, Ö. (2017). Fen bilgisi öğretmen adaylarının eleştirel düşünme eğilimlerinin bazı değişkenlere göre incelenmesi. GEFAD/GUJGEF, 37(2), 611–648.
68. Zhang Y., Wildemuth, B. M. (2009). Qualitative analysis of content, In: B. M. Wildemuth, Ed., Applications of social research methods to questions in ınformation and library science, Libraries Unlimited, pp. 1-12.