Tüketimin Toplumsal Temelleri: Thorstein Veblen’in Birey Eylemi Analizi

Çalışmanın konusunu, Thorstein Veblen’in teorisinde, tüketimin toplumsal temelleri ve insan davranışı ile ilgili açıklamalarından hareketle birey eylemini belirleyen unsurlar ve eylemin katmanlarına yönelik gerçekleştirilen kategorik analiz oluşturmaktadır. Veblen’in iktisadi eylemin, özelde de tüketiminin toplumsal temellerine ilişkin tartışmalarını kapsayan çalışmanın çıkış noktası, Veblen’in teorisi çerçevesinde bir tüketim eylemi analizinin hangi bileşenler üzerinden yapılabileceği ve bu teoride tüketimin eylemsel olarak nasıl somutlaştığı sorusudur. Bu soru çerçevesinde araştırma, birey eyleminin özelde de tüketim eyleminin hangi eksende şekillendiği ve hangi unsurlardan etkilendiğinin ele alınmasını amaçlayan kuramsal bir çalışmadır. Çalışmanın özgün değerini, Veblen’in söz konusu çalışmalarında yer alan, insan davranışını ve iktisadi eylemi dayandırdığı içgüdüler ile kurumlara yönelik açıklamalarını, mevcut literatürde sunulandan farklı bir perspektifle ele alarak; birey eyleminin temel belirleyicilerini ve katmanlarını ilişkisel bağlamda kategorize etmesi oluşturmaktadır. Böylece, Veblen’in teorisi çerçevesinde tüketime odaklanan literatüre birey eyleminin nasıl şekillendiği, birbiri ile kesişen ve eylemin ortaya çıkmasını sağlayan unsurların neler olduğu ve bunların toplumsal bağlamda nasıl somutlaştığına dair bir değerlendirme ile katkı sunacağı düşünülmektedir. Çalışmada belirlenen analiz bileşenleri çerçevesinde, Veblen’in teorisinde iktisadi sistemin başlıca aktörü olarak kabul edilen bireyin, üretim ve tüketimle ilişkili iktisadi eyleminin biyolojik ve toplumsal belirleyicilerden etkilendiğine; biyolojik, toplumsal ve bireysel olmak üzere üç temel katman ekseninde şekillendiğine yönelik kategorik bir değerlendirme gerçekleştirilmiştir. Bu katmanların ilki, içgüdüler temelinde birey eyleminin kapasite ve çerçevesini içeren biyolojik katman; ikincisi, toplumsal ve kültürel normlara uyum ve toplumun diğer üyeleri ile etkileşim yoluyla yönelimini belirleyen toplumsal katmandır. Son olarak bireysel katman ise; diğer iki katmanın oluşturduğu çerçevede ortaya çıkan koşulların çıkarlar, amaçlar, alışkanlık ve eğilimler ekseninde değerlendirilerek eyleme dönüştürüldüğü katmandır. Çalışmada belirlenen bu noktalar; Veblen’in sosyolojik analizinde, sınıflı toplumsal yapıların inşa süreçleri, bu süreçte ortaya çıkan sınıfların ‘gösterişçi tüketim’ gibi tüketim alışkanlıkları ve ‘gösterişçi aylaklık’ gibi üretimle ilişkilenme biçimleri, görgü kuralları gibi davranış normları ile ilgili çıkarımları üzerinden ele alınmıştır.

The subject of the study is the categorization of the elements that determine individual action and the layers of action based on Thorstein Veblen's explanations about the social foundations of consumption and human behaviour in his theory. The starting point of the study, which covers Veblen's discussions on the social foundations of economic action and consumption in particular, is the question of which components can be used to analyse an act of consumption within the framework of Veblen's theory and how it is embodied in action. Within the framework of this question, the research is a theoretical study that aims to examine the axis on which the individual's action, in particular the act of consumption, is shaped and influenced. The unique value of the study lies in its categorization of the main determinants and layers of individual action in a relational context by taking Veblen's explanations of the instincts and institutions on which he bases human behaviour and economic action in a more comprehensive perspective than the existing literature. Thus, it is thought to contribute to the literature focusing on consumption within the framework of Veblen's theory with an evaluation of how individual action is shaped, what are the elements that intersect with each other and enable the emergence of action, and how they are embodied in the social context. Within the framework of the analysed analysis components determined in the study, it can be said that the economic action of the individual, who is accepted as the main actor of the economic system in Veblen's theory, related to production and consumption, is shaped on the axis of three basic layers: biological, social and individual, which are shaped by biological and social determinants. The first of these layers is the biological layer, which includes the capacity and framework of individual action on the basis of instincts, and the second is the social layer, which determines orientation through adaptation to social and cultural norms and interaction with other members of society. Finally, the individual layer is the layer in which the conditions that arise within the framework formed by the other two layers are evaluated and transformed into action on the axis of interests, goals, habits and tendencies. These points are analysed in Veblen's analysis on the construction processes of class social structures, the consumption habits of the classes emerging in this process, such as conspicuous consumption, and the ways of relating to production, such as conspicuous leisure and behavioural norms such as etiquette.