Representing Mevlana: An Analysis of Mevlana’s Portrayals in Western Cinema

13. yüzyılda yaşamış olan Türk mutasavvıf, âlim ve şair olan Mevlâna Celaleddin-i Rûmî, “Ne olursan ol, yine gel” çağrısıyla yalnızca teolojik değil, aynı zamanda etik ve felsefi bir yaklaşımı da simgeler. Sevgi ve hoşgörüyü odağına alan bu yaklaşım zaman içerisinde evrensel bir boyut kazanmıştır. Kutuplaşma, insan hakları ihlalleri ve çatışmaların arttığı, radikal söylemlerin giderek yaygınlaştığı günümüzde Mevlânâ’ya olan ilgiyi yeniden arttırmış, eser ve öğretileri özellikle iletişimin küreselleşmesi ve hız kazanmasıyla giderek daha yaygınlaşmıştır. Mevlânâ’ya olan bu ilgi sinemaya da yansımış; Batı’da Mevlâna’yı konu alan birçok film üretilmiştir. Ancak bu yapımlar, akademik literatürde yeterince incelenmemiştir. Bu çalışma, Mevlâna’nın Batı sinemasındaki temsillerini kültürel aktarım yöntemleri, oryantalizm ve transnasyonal anlatılar çerçevesinde analiz etmektedir. Mevlâna Celaleddin-i Rûmî’nin Batı sinemasında temsil ediliş biçimlerinin tespit edilmesi, mevcut literatüre önemli katkılar sağlayacak, Doğu-Batı ilişkisinin kültürel boyutları hakkında önemli bilgiler sunacaktır. Bu doğrultuda çalışmada nitel yöntem benimsenmiş, Batı sinemasında Mevlâna’yı konu alan belgesel ve uzun metrajlı filmler tematik içerik analizi yöntemiyle irdelenmiştir. Çalışmadan elde edilen verilere göre Mevlâna, Batı sinemasında genellikle evrensellik, Sema estetiği, aşk teması, içsel yolculuk ve oryantalist bakış açılar gibi temel temalar kapsamında çerçevelenmektedir. Bu temsiller bir yandan Mevlânâ’nın öğretilerine dair evrensel değerleri yaygınlaştırırken diğer yandan Onu ve felsefesini dar bir oryantalist çerçeveye sıkıştırmaktadır. Ayrıca Mevlâna ile ilgili filmlerde Onun Türk ve Müslüman kimliğine neredeyse hiçbir vurgu yapılmaması ve adeta dinler üstü bir karakter olarak temsil edilmesi hususu, örtük bir şekilde Mevlânâ’nın öteki Doğulu/Müslüman düşünce insanlarından farklı olduğu ve Batı’ya daha uygun bir figür olduğu yönünde mesajları da barındırmaktadır.

Mevlana Jalal Al-Dîn Rûmî, a 13th-century Turkish mystic, scholar, and poet, embodies not only a theological but also an ethical and philosophical approach through his famous invitation, “Come, come whoever you are”. Rooted in love and tolerance, this approach has gradually taken on a universal character. In today’s world—shaped by deepening political divides, human rights violations, and the spread of radical narratives—interest in Rûmî has been renewed. With the rise of global communication, his ideas and writings have reached an ever-wider audience. This interest in Rûmî has also been reflected in cinema, many films about Rûmî have been produced in the West. However, these productions have not been sufficiently studied in the academic literature. This study analyzes representations of Rûmî in Western cinema within the framework of cultural transmission methods, orientalism, and transnational narratives. Identifying the ways in which Rûmî is represented in Western cinema will significantly contribute to existing literature and offer valuable insights into the cultural dimensions of East-West relations. To this end, this study employed a qualitative methodology, analyzing documentaries and feature films featuring Rûmî in Western cinema using thematic content analysis. The analysis demonstrates that Rûmî is generally framed in Western cinema within fundamental themes such as universality, the Sema aesthetic, the theme of love, the inner journey, and orientalist perspectives. These representations, on the one hand, popularize the universal values of Rûmî’s teachings, while on the other, confine him and his philosophy to a narrow orientalist framework. Furthermore, these films place almost no emphasis on Rûmî’s Turkish and Muslim identity. Instead, he is portrayed as a trans-religious figure, implicitly suggesting that he is distinct from other Eastern or Muslim thinkers and therefore more relatable to Western audiences.