Mevlana’yı Anlatmak: Batı Sinemasında Mevlâna Temsilleri Üzerine Bir İnceleme

Yıl 2025, Sayı: 15, 1 - 17, 31.12.2025

Mehmet Işık , Şakir Eşitti

https://doi.org/10.56676/kiad.1770912

Öz

13. yüzyılda yaşamış olan Türk mutasavvıf, âlim ve şair olan Mevlâna Celaleddin-i Rûmî, “Ne olursan ol, yine gel” çağrısıyla yalnızca teolojik değil, aynı zamanda etik ve felsefi bir yaklaşımı da simgeler. Sevgi ve hoşgörüyü odağına alan bu yaklaşım zaman içerisinde evrensel bir boyut kazanmıştır. Kutuplaşma, insan hakları ihlalleri ve çatışmaların arttığı, radikal söylemlerin giderek yaygınlaştığı günümüzde Mevlânâ’ya olan ilgiyi yeniden arttırmış, eser ve öğretileri özellikle iletişimin küreselleşmesi ve hız kazanmasıyla giderek daha yaygınlaşmıştır. Mevlânâ’ya olan bu ilgi sinemaya da yansımış; Batı’da Mevlâna’yı konu alan birçok film üretilmiştir. Ancak bu yapımlar, akademik literatürde yeterince incelenmemiştir. Bu çalışma, Mevlâna’nın Batı sinemasındaki temsillerini kültürel aktarım yöntemleri, oryantalizm ve transnasyonal anlatılar çerçevesinde analiz etmektedir. Mevlâna Celaleddin-i Rûmî’nin Batı sinemasında temsil ediliş biçimlerinin tespit edilmesi, mevcut literatüre önemli katkılar sağlayacak, Doğu-Batı ilişkisinin kültürel boyutları hakkında önemli bilgiler sunacaktır. Bu doğrultuda çalışmada nitel yöntem benimsenmiş, Batı sinemasında Mevlâna’yı konu alan belgesel ve uzun metrajlı filmler tematik içerik analizi yöntemiyle irdelenmiştir. Çalışmadan elde edilen verilere göre Mevlâna, Batı sinemasında genellikle evrensellik, Sema estetiği, aşk teması, içsel yolculuk ve oryantalist bakış açılar gibi temel temalar kapsamında çerçevelenmektedir. Bu temsiller bir yandan Mevlânâ’nın öğretilerine dair evrensel değerleri yaygınlaştırırken diğer yandan Onu ve felsefesini dar bir oryantalist çerçeveye sıkıştırmaktadır. Ayrıca Mevlâna ile ilgili filmlerde Onun Türk ve Müslüman kimliğine neredeyse hiçbir vurgu yapılmaması ve adeta dinler üstü bir karakter olarak temsil edilmesi hususu, örtük bir şekilde Mevlânâ’nın öteki Doğulu/Müslüman düşünce insanlarından farklı olduğu ve Batı’ya daha uygun bir figür olduğu yönünde mesajları da barındırmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Mevlâna Celaleddin-i Rumi , Batı Sineması , Oryantalizm , Kültürel Aktarım , Transnasyonal Anlatı

Etik Beyan

Bu çalışma Konya Büyükşehir Belediyesi için hazırlanan "Mevlana ve Mevlevilik Külliyatı" (10. Cilt) isimli yayınlanmamış çalışma için 2022 yılında hazırlanan "Mevlana'nın ve Eserlerinin Sinemada Temsili" başlıklı ansiklopedi maddesinin yazımı sırasında elde edilen verilerin bir kısmından yararlanılarak üretilmiştir.

Destekleyen Kurum

Konya Büyükşehir Belediyesi

Teşekkür

Konya Büyükşehir Belediyesi'ne 2022 yılında verdiği destek için teşekkür ederiz.

Representing Mevlana: An Analysis of Mevlana’s Portrayals in Western Cinema

Öz

Mevlana Jalal Al-Dîn Rûmî, a 13th-century Turkish mystic, scholar, and poet, embodies not only a theological but also an ethical and philosophical approach through his famous invitation, “Come, come whoever you are”. Rooted in love and tolerance, this approach has gradually taken on a universal character. In today’s world—shaped by deepening political divides, human rights violations, and the spread of radical narratives—interest in Rûmî has been renewed. With the rise of global communication, his ideas and writings have reached an ever-wider audience. This interest in Rûmî has also been reflected in cinema, many films about Rûmî have been produced in the West. However, these productions have not been sufficiently studied in the academic literature. This study analyzes representations of Rûmî in Western cinema within the framework of cultural transmission methods, orientalism, and transnational narratives. Identifying the ways in which Rûmî is represented in Western cinema will significantly contribute to existing literature and offer valuable insights into the cultural dimensions of East-West relations. To this end, this study employed a qualitative methodology, analyzing documentaries and feature films featuring Rûmî in Western cinema using thematic content analysis. The analysis demonstrates that Rûmî is generally framed in Western cinema within fundamental themes such as universality, the Sema aesthetic, the theme of love, the inner journey, and orientalist perspectives. These representations, on the one hand, popularize the universal values of Rûmî’s teachings, while on the other, confine him and his philosophy to a narrow orientalist framework. Furthermore, these films place almost no emphasis on Rûmî’s Turkish and Muslim identity. Instead, he is portrayed as a trans-religious figure, implicitly suggesting that he is distinct from other Eastern or Muslim thinkers and therefore more relatable to Western audiences.

Anahtar Kelimeler

Mevlana Jalal Al-Dîn Rûmî , Western Cinema , Orientalism , Cultural Transmission , Transnational Narrative

Kaynakça

• Allahyari, H. (Director), & Allahyari, T. D. (Director). (2007). Rûmî: Poesie des Islam [Film]. Allahyari Film.
• Bengtsson, M. (2016). How to plan and perform a qualitative study using content analysis. NursingPlus Open, 2, 8–14. https://doi.org/10.1016/j.npls.2016.01.001
• Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101.
• Cilento, D. (Director). (1973). Turning [Film]. Cilento Film.
• Çarıkçı, K., Meral, H., Berkil, S., Çalışır, A., Önala, L., & Arslan, Ö. (2024). Nitel araştırmalarda tematik analiz. Socrates Journal of Interdisciplinary Social Studies, 10(37), 127–140. https://doi.org/10.5281/zenodo.10509707
• Çoruk, A. Ş. (2007). Oryantalizm üzerine notlar. Sosyal Bilimler Dergisi, 9(2), 193–203.
• Ezra, E., & Rowden, T. (2006). Transnational cinema: The film reader. Routledge.
• Friedlander, S. (Director). (2002). Rûmî: The wings of love [Film]. Shems Friedlander.
• Gökgül, A. N. (2022). Stuart Hall’un kültür kuramına katkıları. 4. Boyut Journal of Media and Cultural Studies, 21, 55–70. https://doi.org/10.26650/4boyut.2022.1224733
• Hall, S. (1997). Representation: Cultural representations and signifying practices. Sage.
• Harvey, A. (Director), & Sayyad, B. (Producer). (2011). In the fire of grace: Dancing Rûmî’s journey of the soul [Film].
• Ivanov, S. (Director). (2012). Dervishes: The mystics of the East [Film]. Dodofilm.
• Kayalı, S. (2020). Kültür endüstrisi ve Mevlâna kapitalizmi. Nosyon: Uluslararası Toplum ve Kültür Çalışmaları Dergisi, 6, 88–98.
• Kenawi, M. (Director). (2017). When Rûmî meets Francis [Film]. Domino Film.
• Leccese, F. A. (2014). Islam, Sufism and the postmodern in the religious melting pot. In R. Tottoli (Ed.), Routledge handbook of Islam in the West (pp. 441–454). Routledge.
• Lewis, F. D. (2014). Rûmî past and present, East and West: The life, teaching and poetry of Jalal al-Din Rûmî. Oneworld Publications.
• Mannani, M. (2010). The metaphysics of the heart in the Sufi poetry of Rûmî. Religion and Literature, 42(3), 161–168.
• Niemiec, R. M., & Wedding, D. (2013). Positive psychology at the movies: Using films to build virtues and character strengths. Hogrefe Publishing.
• Petrova, T. (Director), & Roloff, S. (Director). (2005). Ateşe dönen pervaneler & Rûmî: Turning ecstatic [Film]. Redian Media Inc.
• Reiss, H. (Director). (1998). Rûmî: Poet of the heart [Film]. Magnolia Film.
• Said, E. W. (1978). Orientalism. Pantheon Books.
• Said, E. W. (2003). Şarkiyatçılık: Batının Şark anlayışları (B. Ülner, Trans., 7th ed.). Metis Yayınları. (Orijinal eser 1978’de yayımlandı.)
• Schreier, M. (2012). Qualitative content analysis in practice. Sage Publications.
• Shohat, E., & Stam, R. (Eds.). (2003). Multiculturalism, postcoloniality, and transnational media. Rutgers University Press.
• Taji-Farouki, S. (2007). Beshara and Ibn ‘Arabi: A movement of Sufi spirituality in the modern world. Anqa Publishing.