Ömer en-Nesefî ile Mâtürîdî’nin Rivayet ve Tasavvuf Anlayışlarının et-Teysîr fi't-Tefsîr Özelinde Karşılaştırmalı Analizi

Ömer en-Nesefî (ö. 537/1142), et-Teysîr adlı eserinde Hanefî-Mâtürîdî tefsir geleneğinin kurucularından Mâtürîdî’nin (ö. 333/944) Te’vîlât’ından çok yönlü istifade etmektedir. Nesefî, et-Teysîr’in yazımında Mâtürîdî’nin müfessir kimliğine özel ilgi göstermekle birlikte onun yanı sıra Taberî (ö. 310/923), Saʿlebî (ö. 427/1035) ve Kuşeyrî (ö. 465/1072) gibi çeşitli gelenek ve bölgelerden müfessirlerle de irtibat halindedir. Nesefî, Te’vîlât'ı sıklıkla kullanmasına rağmen et-Teysîr'i yapısal olarak Mâtürîdî'nin eserine dayandırmamıştır. Bu durum aralarındaki ilişkinin mahiyeti ve Nesefî'nin Mâtürîdî geleneğine bağlılığı hakkında soru işaretleri doğurmaktadır. Günümüzde Nesefî üzerine yapılan araştırmalar, onun Mâtürîdî ile birlikte farklı isimlerle kurduğu ilişkileri, kaynak havuzunu ve tefsir sistematiğini ayrıntılı biçimde incelememişlerdir. Ayrıca müellifin kendisi de bu konuda doğrudan bir beyanda bulunmamıştır. Bu sebeple çalışmanın amacı, Hanefî-Mâtürîdî tefsir geleneği içinde yer alan Nesefî’nin Mâtürîdî’ye bağlılık düzeyini tespit etmek ve onun farklı gelenek müfessirleri ile ilişkilerinin zeminini araştırmaktır. İki müfessirin pek çok yönüyle karşılaştırılması mümkün olsa da çalışmada sınırlandırmaya gidilerek rivayet ve tasavvuf anlayışları karşılaştırmalı analiz edilmiştir. Her iki ismin rivayet ve tasavvuf konularındaki örtüşen ve ayrışan yaklaşımları, nitel araştırma yöntemi ile ele alınmıştır. Bu doğrultuda çalışmanın temel gayesi, Nesefî’nin Mâtürîdî ile birlikte rivayet ve tasavvuf ekseninde farklı gelenek müfessirleriyle kurduğu ilişkinin sebeplerini irdelemektir. Aynı zamanda bu mesele, araştırmanın problemini oluşturmaktadır. Çalışmada Nesefî’nin Hanefî-Mâtürîdî geleneği içindeki konumundan yola çıkılarak gelenekler arası sentezci anlayışı analiz edilmiştir. Elde edilen sonuçlara göre, Nesefî’nin önemli bir Mâtürîdî takipçisi olduğu, fakat et-Teysîr’de yöntemini yalnızca Mâtürîdî ile sınırlı tutmayıp Saʿlebî çizgisinde inşa ettiği ve geleneğin tasavvufla irtibatını Kuşeyrî üzerinden yeniden kurduğu ortaya konulmuştur. Sentezci anlayışa sahip olan Nesefî’nin bu ilişkileriyle hem Mâtürîdî’yi hem de Hanefî-Mâtürîdî geleneği İslâm düşüncesi içinde görünür kıldığı anlaşılmaktadır.

ʿUmar al-Nasafī (d. 537/1142), in his exegesis al-Taysīr, draws extensively on Taʾwīlāt by al-Māturīdī (d. 333/944), one of the founders of the Ḥanafī-Māturīdī exegetical tradition. While Nasafī pays particular attention to Māturīdī’s role as a mufassir, he does not restrict himself to this single influence. Instead, he also engages with exegetes from various intellectual traditions and regions, including al-Ṭabarī (d. 310/923), al-Thaʿlabī (d. 427/1035), and al-Qushayrī (d. 465/1072). Despite his frequent use of Taʾwīlāt, Nasafī does not structurally base al-Taysīr on Māturīdī’s work, which raises questions about the nature of their relationship and the extent of Nasafī’s adherence to the Māturīdī tradition. Current studies on al-Nasafī have not examined in detail his relations with al-Māturīdī and other figures, his sources, and his exegetical systematics. Furthermore, Nasafī himself provides no explicit commentary on his methodological preferences. This study, therefore, aims to determine Nasafī’s level of commitment to Māturīdī and to explore the foundation of his intellectual engagement with exegetes from other traditions. While many aspects of comparison between Nasafī and Māturīdī could be explored, this research focuses specifically on their approaches to narrative transmission and sufism. Through a qualitative analysis, the study examines areas of convergence and divergence in their interpretive approaches. Accordingly, the main purpose of this study is to examine the reasons for al-Nasafī's relationship with Māturīdī and the commentators of different traditions on the axis of narration and sufism. At the same time, this issue constitutes the problem of the study. Based on his position within the Hanafī-Māturīdī tradition, the study analyzes al-Nasafī's understanding of synthesis between traditions. According to the results, it was revealed that al-Nasafī was an important Māturīdī follower, but in al-Tayṣīr, he did not limit his method to Māturīdī but built it on the Saʿlebī line and reconstructed the tradition's connection with sufism through al-Qushayrī. It is understood that al-Nasafī, who had a synthesist understanding, made both al-Māturīdī and the Hanafī-Māturīdī tradition visible in Islamic thought through these relations.