1921 TEŞKİLAT-I ESASİYE KANUNU’NDAKİ YEREL YÖNETİM DÜZENLEMELERİNİ ORTAYA ÇIKARAN FAKTÖRLER ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Year 2026, Volume: 28 Issue: 51 , 346 - 370 , 20.04.2026

Musa Eken

https://doi.org/10.18493/kmusekad.1643531

https://izlik.org/JA49KC49FL

Abstract

Çalışmanın amacı 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nda yerel yönetimlere ilişkin düzenlemelerde etkili olan düşünce ve faktörleri bütüncül bir bakış açısıyla değerlendirmektir. Kendisinden önceki ve sonraki anayasalarla karşılaştırıldığında 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, yerel yönetimleri öne çıkaran düzenlemeler içermektedir. Bu düzenlemelerin nedenini araştırmak da temel araştırma sorusunu oluşturmaktadır. Çalışmada TBMM görüşme tutanakları, dönemin siyasi programları ve Teşkilat-ı Esasiye Kanunu metni doküman analizine tabi tutulmuştur. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun yerel yönetimlere ilişkin düzenlemelerinde halkçılık düşüncesinin, yerel kongrelerin, Sovyetler Birliği ile ilişkilerin, zorba memurlara tepkinin, ülkede birliği sağlama ihtiyacının ve İkinci Meşrutiyet Dönemi ademimerkeziyet fikirlerinin etkisi değerlendirilmiştir. Yerel yönetimlere ilişkin düzenlemelerde halkçılık düşüncesinin, yerel kongrelerin, ülkede birliği sağlama ihtiyacının etkisinin yüksek olduğu, Sovyetler Birliği ile ilişkilerin, zorba memurlara tepkinin ve ademimerkeziyetçi fikirlerin etkisinin olmadığı ya da çok sınırlı olduğu sonucuna varılmıştır.

Keywords

1921 Anayasası , Yerelleşme , Yerel Yönetimler

Ethical Statement

Etik ilkelere uyulmuştur

Supporting Institution

-

Project Number

-

Thanks

-

AN EVALUATION OF THE FACTORS UNDERLYING THE LOCAL GOVERNMENT REGULATIONS IN THE 1921 CONSTITUTION OF TURKEY

https://izlik.org/JA49KC49FL

Abstract

The aim of this study is to comprehensively assess the ideas and factors that influenced the regulations on local governments in the 1921 Constitution of Turkey. Compared to the constitutions that preceded and followed it, the 1921 Constitution includes provisions that prominently emphasize local governments. The fundamental research question of this study is to explore the reasons behind these regulations. To address this, the study employs document analysis on parliamentary records, political programs of the period, and the text of the 1921 Constitution. The study evaluates the impact of the ideology of populism, local congresses, relations with the Soviet Union, reactions against oppressive bureaucrats, the need to ensure national unity, and decentralization ideas from the Second Constitutional Era on the local government provisions of the 1921 Constitution. The findings reveal that the ideology of populism, local congresses, and the need to ensure national unity played a significant role in shaping these regulations. In contrast, relations with the Soviet Union, reactions against oppressive bureaucrats, and decentralization ideas had little or no influence.

Keywords

1921 Constution of Turkiye , Decentralization , local administration

Project Number

-

References

• Akgün, S. K. (1998). Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi’nden Düşünceler. C. Koçak (Ed), Birinci Meclis içinde (ss.49-57), İstanbul: Sabancı Üniversitesi.
• Akın R. (2001). TBMM Devleti (1920-1923). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Akın, R. (1992). Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu Layihasını Müzakeresi. Tarık Zafer Tunaya Armağan, (ss.343-359), İstanbul: İstanbul Barosu.
• Akın, R. (1996). 1920’ler Anadolusu’nda yerel demokrasi girişimi: İdare-i Kurâ ve Nevahi Kanunu layihası. Toplumsal Tarih Dergisi, (32), 31-41.
• Altıntaş, A. (1995). Millî Mücadele’de Yeşil Ordu Cemiyeti ve Siyasi Kökenleri. (Doktora tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Arar, İ. (1963), Atatürk’ün Halkçılık Programı ve Halkçılık İlkesinin Tarihçesi. İstanbul.
• Atagenç, İ. Ö. (2019). Kemalist halkçılığın analizi: yeni bir yorum denemesi. Memleket Siyaset Yönetim, 14(32), 53-74.
• Berber, İ. (2001). 1921 Anayasası’nın Yerel Yönetim Yaklaşımı. (Yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Can, O. (2021). 1921 Anayasası’nın 100. yılı: Bir istisnai başarı ve dramatik başarısızlık hikayesi. Anayasa Yargısı, 38(1), 127-170.
• Cankut, A. (2018). Millî Mücadele Dönemi Türkiye Rusya ilişkileri. International European Journal of Managerial Research, 2(2), 76-99.
• Çelik, F. E. (2012). 1921: Savaş Yönetimi ve Yönetimin Merkezileşmesi. N. Ertürk Keskin (Ed.). Açıklamalı Yönetim Zamandizini 1919-1928 içinde (ss.453-921), Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi.
• Çelik, S. (1999), Atatürk’ün Halkçılık beyannamesi ve Cumhuriyet Dönemi Halkçılık Anlayışı. Cumhuriyet’in 75. Yıl Armağanı, (ss.485-512), İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayını.
• Çevik Z. (2022). 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu ve Özellikleri. M. A. Parlak (Ed.), 1921 Teşkilatı Esasiye Kanunu ve Makaleler, (ss.91-106), Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi.
• Çoker, F. (1993). Türk Parlamento Tarihi Millî Mücadele ve TBMM Birinci Dönem 1919-1923 (3. Cilt). Ankara: TBMM Vakfı.
• Demirel, A. (1995). Birinci Meclis’te Muhalefet İkinci Grup (2. baskı). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Demirkent, D. (2015). Türkiye’nin Anayasal Düzeninde Cumhuriyetin İki Kuruluşu ve Dinamik Cumhuriyet Kavrayışı. (Doktora tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Eraslan, Z. (2022). İki İktidar Dönemin Anayasası Olarak Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun (1921 Anayasasının) Düşünsel Temellerine Bakış. M. A. Parlak (Ed.), 1921 Teşkilatı Esasiye Kanunu ve Makaleler (ss.207-238), Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi.
• Eryılmaz, B. (1997). Yerel Yönetimlerin Yeniden Yapılanması. İstanbul: Birleşik Yayıncılık.
• Güneş, İ. (1998), Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Toplanması ve Nitelikleri. C. Koçak (Ed), Birinci Meclis, (ss.25-46), İstanbul: Sabancı Üniversitesi.
• Güneş, İ. (2009). Birinci TBMM’nin Düşünce Yapısı (1920-1923) (3. baskı). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• https://www.kozarsiv.org/wp-content/uploads/2022/09/Sovyetlerin-Bes%CC%A7inci-Tu%CC%88m-Rusya- Kongresi-tarafindan-10-Temmuz-1918-de-kabul-edilen.-Rus-Sosyalist-Federatif-Sovyet-Cumhuriyeti- Anayasasi.pdf
• Kansu, A. (1998). Kemalist Yeni Düzen Projesine Direniş. C. Koçak (Ed), Birinci Meclis içinde (ss.135-162), İstanbul: Sabancı Üniversitesi.
• Keskin, N. E. (2012). 1920: Bağımsız ve Halka Doğru Yönetim. N. Ertürk Keskin (Ed.). Açıklamalı Yönetim Zamandizini 1919-1928, (ss.195-452) Ankara: Ankara üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi.
• Keskin, N. E. (2014). 1920 ruhu nedir? Memleket Siyaset Yönetim, (21), 123-158.
• Kırılmaz, H. ve Kırılmaz S. K. (2014). Erken Cumhuriyet Dönemi Türk kamu yönetimi: Anayasal sistem, yönetim yapısı, bürokrasi ve reform uygulamaları. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (40), 25-44.
• Kocabaşoğlu, U. (1998). Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi’nden Sol Portreler. C. Koçak (Ed), Birinci Meclis, (ss.165-187), İstanbul: Sabancı Üniversitesi.
• Köylü, M. ve Ayçiçek. H. İ. (2022). Tanzimat Dönemi’nden 1921 Teşkilat-ı Esasi’ye Kadar Anayasallaşma Hareketleri. M. A. Parlak (Ed.), 1921 Teşkilatı Esasiye Kanunu ve Makaleler, (ss.10-53), Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi.
• Oktay, T. (2022). Yerel Yönetimler. Ankara: İdealkent Yayınları.
• Özbudun, E. (1992). 1921 Anayasası. Ankara. Atatürk Araştırma Merkezi.
• Özden M. (2006). Türkiye’de halkçılığın evrimi. Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (16), 89-100.
• Özer, İ. (2011). Mustafa Kemal Atatürk’ün halkçılık anlayışı ve I. TBMM’de halkçılık anlayışı. Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 6(1), 47-77.
• Özmen, A. (2012). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e anayasalarda merkezi yönetim-yerel yönetim ilişkileri. Uluslararası Sosyal ve Ekonomik Bilimler Dergisi, 2(2), 171-175.
• Reyhan, C. (2007). Osmanlı’da İki Tarz-ı İdare, Ankara: İmge Kitabevi.
• Sarıhan, Z. (1998). Halk çağının ürünü: Halkçılık Beyannamesi. Teori Dergisi, (107)’den aktaran https://oncugenclik.org.tr/halk-c%CC%A7ag%CC%86inin-u%CC%88ru%CC%88nu%CC%88-halkc%CC%A7ilik- beyannamesi%CC%87/
• Sevinç M. ve Demirkent, D. (2017). Kurtuluşun İhmal Edilmiş İstisnası 1921 Anayasası ve Tutanakları. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Sezgin, Ö. (1984). Türk Kurtuluş Savaşı ve Siyasal Rejim Sorunu, Ankara: Birey Toplum Yayınları.
• Somel, A. (2016). Reel sosyalizmde yönetim sorunu: 1930’lu ve 1960’lı yıllarda Sovyetler Birliği deneyimi. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 71(2), 543-563.
• Tanör, B. (1998). Teşkilat-ı Esasiye Kanunu. C. Koçak (Ed.), Birinci Meclis, (ss.75-81), İstanbul: Sabancı Üniversitesi.
• Tanör, B. (2009). Türkiye’de Kongre İktidarları (1918-1920) (3. Baskı). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Tanör, B. (2020). Osmanlı Türk Anayasal Gelişmeleri (33. Baskı). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• TBMM (2021). Kabulünün 100. Yılında 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu. Ankara: TBMM Yayını.
• TBMM (2023a). Gizli Celse Zabıtları (Cilt: 1). Ankara.
• TBMM (2023b). Gizli Celse Zabıtları (Cilt: 3). Ankara
• TBMM, Zabıt Ceridesi (Cilt: 4, 5, 6, 7). Ankara.
• Toprak, Z. (1984). Osmanlı Narodnikleri: Halka doğru gidenler. Toplum ve Bilim, (64), 69-81.
• Tunaya, T. Z. (1998). Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti’nin Kuruluşu ve Siyasi Karakteri. C. Koçak (Ed.), Birinci Meclis, (ss.3-20), İstanbul: Sabancı Üniversitesi.
• Ülker, E. (2021). İkinci Meşrutiyet Dönemi’nden Cumhuriyet’in ilk yıllarına mesleki temsil, sosyalizm ve komünistler. Toplum ve Bilim, (157), 35-65.
• Yıldırım, T. (1999). Türkiye’de Adem-i Merkeziyet Düşüncesinin Doğuşu ve Gelişimi. (Yüksek lisans tezi). Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskişehir.