16 VE 17.YÜZYIL OSMANLI VE SAFEVİ İPEKLİ KUMAŞLARINDAKİ BİTKİSEL MOTİFLERİN KOMPOZİSYON DÜZENİ

Bu çalışma, 16. ve 17. yüzyıl Osmanlı ve Safevi ipekli kumaşlarını bitkisel motiflerin kompozisyon düzeni ve üslup özellikleri açısından karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Her iki imparatorluk yüksek teknik ve ticari yetkinliğe sahip olmakla birlikte, desen tasarımlarında farklı estetik tercihler geliştirmiştir. Literatürde genellikle teknik ve ekonomik boyutlarıyla ele alınan bu kumaşların bitkisel motifler üzerinden kurulan tasarım farklılıklarını ortaya koymak, çalışmanın temel amacını oluşturmaktadır. Araştırma nitel bir yaklaşımla yürütülmüş; karşılaştırmalı çözümleme ve görsel analiz yöntemleri kullanılmıştır. Bulgular, her iki gelenekte benzer motif repertuvarlarının kullanılmasına karşın motiflerin yüzeye yerleştirilme biçimlerinde belirgin farklılıklar olduğunu göstermektedir. Osmanlı kumaşlarında bitkisel motifler dolaşmalı dal sistemleri, madalyon düzenleri ve geometrik şemalar içinde stilize edilerek düzenli ve kontrollü bir kompozisyon oluşturmuştur. Safevi kumaşlarında ise motifler daha serbest ve doğaya yakın bir anlayışla, bağımsız demetler ya da kümeler hâlinde kullanılmış; figüratif unsurlarla birleştirilerek resimsel bir nitelik kazanmıştır. Kontur kullanımı da ayırt edici bir unsur olarak belirlenmiştir: Osmanlı kumaşlarında belirgin çizgilerle sınırlandırılan konturlar motifleri net biçimde tanımlarken Safevi örneklerinde geçişler daha yumuşaktır. Sonuç olarak her iki gelenek de bitkisel bezemeyi yalnızca dekoratif değil, estetik kimliklerini yansıtan bir ifade biçimi olarak kullanmıştır. Bu farklılıklar üretim ortamlarının, saray himayesinin ve kültürel etkileşimlerin bir yansıması olarak değerlendirilebilir. Çalışmanın, karşılaştırmalı sanat tarihi literatürüne katkı sağlaması beklenmektedir.

This study provides a comparative examination of Ottoman and Safavid silk textiles from the 16th and 17th centuries, focusing on the compositional arrangement and stylistic characteristics of their botanical motifs. While both empires possessed a high degree of technical and commercial expertise, they developed distinctly different aesthetic preferences in their pattern design. The primary aim of the study is to reveal the design divergences embedded in botanical motifs—an aspect that has largely been overlooked in the existing literature, which tends to prioritize technical and economic dimensions. The research adopts a qualitative approach, employing comparative analysis and visual examination methods. The findings indicate that, despite sharing a similar repertoire of motifs, the two traditions differ markedly in how these motifs are arranged on the surface. In Ottoman silk textiles, botanical motifs were stylized within intertwining stem systems, medallion schemes, and geometric frameworks, producing orderly and controlled compositions In Safavid textiles, by contrast, motifs were deployed more freely and naturalistically—often as independent clusters or bouquets—and were combined with figural elements, lending the fabrics a distinctly pictorial quality. Contour treatment has also been identified as a distinguishing feature: Ottoman textiles employ pronounced outlines that sharply define each motif, whereas Safavid examples exhibit softer, more gradual transitions. Ultimately, both artistic traditions utilized botanical ornamentation not merely as decoration but as a vehicle for expressing their broader aesthetic identities. These differences can be understood as reflections of their respective production environments, court patronage systems, and cultural interactions. The study is expected to contribute to the comparative art history literature on Ottoman and Safavid textile art.