Türk Dünya Görüşünün Belirlenmesinde Temel Prensipler: Folklor Ürünlerindeki Zaman Algısının Tespiti

Öz

Dünya görüşü, bir halkın kendisini ve içerisinde yaşadığı dünyayı algılama ve anlamlandırma biçimidir. Halk bilimi araştırmalarını doğrudan ilgilendiren dünya görüşü sözlü kültürden doğan ve daha sonra yazıya aktarılan halk edebiyatı ürünlerinde, halk inançlarında, yaşam tarzında vb. birey ve toplumu yansıtan ürünlerde ifade edilmektedir. Bu nedenle bir halkın dünya görüşünün araştırılıp analiz edilmesi, o halkı kendi felsefeleri ve düşünce dünyaları hususunda bilinçlendirme ve kültürlerini gelecek kuşaklara aktarmada büyük bir öneme sahiptir. Çok geniş bir coğrafyada yaşayan Türk halkları geçmişten günümüze pek çok farklı kültürle iletişim halinde olduğundan, Türk kültüründe kimi kez birbirinden farklı dünya görüşleri yer alır. Türklerin sözlü kültür döneminden itibaren kendilerine özgü dünya görüşlerinin olup olmadığı, var ise bunların nasıl tespit edileceği hususu dikkatlerden kaçmıştır. Bu incelemede Türk dünya görüşünün belirlenmesinde temel prensiplerden biri olabilecek çizgisel ve döngüsel zaman algıları üzerinde durulmuştur. Türk sözlü ve yazılı kültüründeki kimi yaratılış ve kıyamet anlatıları, bayram ve halk inançlarından hareketle, bu ürünlerdeki zaman algısını belirlemenin dünya görüşü çalışmalarında sonuçları nasıl etkileyebileceği örneklenmiştir. 19. yüzyılda Altay, Yakut ve genel olarak Güney Sibirya Türklerinden derlenen anlatmalarda daha çok çizgisel zaman algısı baskınken, 20. ve 21. yüzyılda, İslam kültürünün hâkim olduğu Anadolu ve İran sahasından derlenen kimi anlatı ve inanç pratiklerinde döngüsel zamanın bulunduğu görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Dünya görüşü
• Türk kültürü
• döngüsel zaman
• çizgisel zaman
• halk felsefesi

Basic Principles in Determining the Turkish Worldview: Determining the Perception of Time in Folklore Products

Öz

A worldview is the way a people perceive and make sense of themselves and the world they live in. The worldview that directly concerns folklore research is expressed in folk literature products that emerged from oral culture and were later transferred to writing, folk beliefs, lifestyles, etc., and in products that reflect the individual and society. Therefore, researching and analyzing a people's worldview is crucial for raising awareness of their own philosophies and worldviews and for transmitting their culture to future generations. Since the Turkish people, who live in a very wide geography, have been in contact with many different cultures from past to present, Turkish culture sometimes includes different worldviews. Whether Turks have had their own unique worldviews since the oral culture period, and if so, how to identify them, has been overlooked. This study focuses on linear and cyclical time perceptions, which may be fundamental principles in shaping the Turkish worldview. Drawing on some creation and apocalyptic narratives, holidays, and folk beliefs in Turkish oral and written culture, we illustrate how determining the perception of time in these narratives can influence the results of worldview studies. While a linear perception of time predominates in narratives compiled from the Altai, Yakut, and generally South Siberian Turks in the 19th century, cyclical time is observed in some narratives and belief practices compiled from Anatolia and Iran, where Islamic culture predominates, in the 20th and 21st centuries.

Anahtar Kelimeler

• Worldview
• Turkish culture
• cyclical time
• linear time
• folk philosophy

Kaynakça

1. Çobanoğlu, Ö. (2000). Geleneksel dünya görüşü veya halk felsefesinin halkbilimi çalışmalarındaki yeri ve önemi üzerine tespitler. Milli Folklor, 2000 Bahar, 45, 12-14.
2. Çobanoğlu, S. F. (2025). Dede Korkut Etik İndeksi: Halk Felsefesi ve Halkbilimsel Metaetik Kuram. C. 1. Paradigma Akademi Yayınları. s. 84.
3. Dundes, A. (2007). “Folk ideas as units of worldwiew. The meaning of folklore. Utah StateUniversityPress. 183-192.”https://muse.jhu.edu/pub/187/oa_monograph/chapter/203912, (Erişim: 15.03.2025)
4. Eliade, M. (1993). Mitlerin özellikleri. (çev. Sema Rifat), Simavi.
5. İlhan, M. E. (2018). Kültürel bellek sözlü kültürden yazılı kültüre hatırlama. Doğu Batı Yayınları.
6. İnan A. (2020). Tarihte ve bugün Şamanizm materyaller ve araştırmalar. Altınordu Yayınları.
7. Kızılözen, G. (2020). Metinlerarasılık bağlamında kurt ile kıyamete kalmak anlatısının dönüşümü. Folklor/edebiyat dergisi, 2020, 26(4), 813-825.
8. Lvova, E. L. - Oktyabrskaya, İ. V. - Sagalayev, A. M. (2013). Güney Sibirya Türklerinin geleneksel dünya görüşleri: Kâinat ve zaman. Nesneler dünyası. (çev.: Metin Ergun), Konya: Kömen Yayınları.

9. Oğuz, M. Ö. - Ekici, M.- Aça, M. (2008). Türk halk edebiyatı el kitabı. Grafiker Yayıncılık.
10. Ong, W. (2013). Sözlü ve yazılı kültür sözün teknolojileşmesi. (çev. Sema Postacıoğlu Banon), Metis.
11. Ögel, B. (2014). Türk mitolojisi I. Cilt. Türk Tarih Kurumu.
12. Taşdelen, V. (2013). Felsefe kültürü ve sözlü geleneğin imkânı. Turkish Studies-International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish, C. 8/12, 1283-1296.
13. Ülken, H. Z. (1982). Türk tefekkürü tarihi. Yapı Kredi Yayınları.
14. Yolcu, M. A. (2020). Kutsaldan ritüele Çanakkale tahtacılarının geleneksel dünya görüşü. Paradigma Akademi.
15. Ziya Gökalp (1976). Türkçülüğün esasları. (Hz. Mehmet Kaplan), Milli Eğitim Basımevi