Bireylerin Salgın Hastalıklara Yönelik Komplo Teorilerinin Sağlık Sistemleri Güvensizlik Düzeylerine Etkisi

Öz

Amaç: Bu araştırma, bireylerin salgın hastalıklara yönelik komplo teorilerine inanma düzeylerinin sağlık sistemlerine duydukları güvensizlik üzerindeki etkisini incelemeyi amaçlamaktadır. Komplo teorilerinin halk sağlığına olası olumsuz etkileri nedeniyle bu konu önem taşımaktadır. Gereç ve Yöntem: Araştırma, nicel, tanımlayıcı ve kesitsel bir modelde yürütülmüştür. Veriler, 18 yaş üstü 384 katılımcıdan yüz yüze ve çevrimiçi anket yoluyla toplanmıştır. Ölçek olarak 19 maddelik “Salgın Hastalıklara Yönelik Komplo Teorisi Ölçeği” ve 10 maddelik “Sağlık Sistemlerine Güvensizlik Ölçeği” kullanılmıştır. Veriler SPSS 27.0 ile analiz edilmiş; t-testi, tek yönlü varyans analizi, pearson korelasyon ve basit doğrusal regresyon analizleri uygulanmıştır. Bulgular: Yaş ve medeni durum değişkenleri, komplo teorilerine inanma düzeylerinde anlamlı farklılık göstermiştir. Komplo teorileri ile sağlık sistemlerine güvensizlik arasında orta düzeyde pozitif ve anlamlı bir ilişki bulunmuştur. Regresyon analizine göre, komplo teorileri sağlık sistemlerine güvensizliğin %39,8’ini açıklamaktadır. Sonuç: Salgın hastalıklara yönelik komplo teorilerine inanma düzeyi arttıkça, bireylerin sağlık sistemine duyduğu güven azalmaktadır. Bu durum, halk sağlığı açısından risk oluşturmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Salgın Hastalıklar
• Komplo Teorileri
• Sağlık Sistemlerine Güvensizlik

The Impact of Individuals' Conspiracy Theories About Pandemic Diseases on Their Level of Distrust in Health Systems

Öz

Objective: This study aims to examine the effect of individuals' belief in conspiracy theories about infectious diseases on their distrust of healthcare systems. This topic is important due to the potential negative effects of conspiracy theories on public health. Materials and Methods: The study was conducted using a quantitative, descriptive, cross-sectional model. Data was collected from 384 participants aged 18 and over through face-to-face and online surveys. The 19-item ‘Conspiracy Theory Scale for Epidemic Diseases and the 10-item ‘Health System Distrust Scale’ were used as scales. Data were analysed using SPSS 27.0; t-tests, one-way analysis of variance, Pearson correlation, and simple linear regression analyses were applied. Results: Age and marital status variables showed significant differences in the level of belief in conspiracy theories. A moderate positive and significant relationship was found between conspiracy theories and distrust of health systems. According to regression analysis, conspiracy theories explain 39.8% of distrust in health systems. Conclusion: As the level of belief in conspiracy theories about infectious diseases increases, individuals' trust in the health system decreases. This situation poses a risk to public health.

Anahtar Kelimeler

• Pandemic Diseases
• Conspiracy Theories
• Distrust of Health Systems

Kaynakça

1. Allington, D., Duffy, B., Wessely, S., Dhavan, N., & Rubin, J. (2021). Health-protective behaviour, social media usage and conspiracy belief during the COVID 19 public health emergency. Psychological Medicine, 51(10), 1760–1767. https://doi.org/10.1017/S0033291721000593
2. Armstrong, K., Rose, A., Peters, N., Long, J.A., McMurphy, S., & Shea, J.A. (2006). Distrust of the health care system and self-reported health in the United States. Journal of General Internal Medicine, 21(4), 292-97. https://doi.org/10.1111/j.1525-1497.2006.00396.x
3. Bruder, M., & Kunert, L. (2021). The conspiracy hoax? Testing key hypotheses about the correlates of generic beliefs in conspiracy theories during the COVID -19 pandemic. International Journal of Psychology. https://doi.org/10.1002/ijop.12769
4. Campos Castillo, C. (2018). Trust in Health Care: Understanding the Role of Gender and Racial Differences between Patients and Providers. Research in the Sociology of Health Care, 36, 151–174. https://doi.org/10.1108/S0275-495920180000036009
5. Can, İ. (2019). Güveni nasıl tanımlayabiliriz? Ya da sosyal bilimlerin konusu olarak güven. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 41, 46-59.
6. Çankaya, A., & Filiz, E. (2024). Yaşlı bireylerin sağlık sistemine güvenleri ve sağlık arama davranışları. Balkan Health Sci J. 3(1), 27-48.
7. Çaparlar, C.Ö., & Dönmez, A. (2016). Bilimsel araştırma nedir, nasıl yapılır? Turkish Journal of Anaesthology and Reanimation, 44, 212-18.
8. Çiftçi Kıraç, F. (2024). Sağlık sistemlerine güvensizliğin sağlık hizmeti talep erteleme davranışına etkisi. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14(2), 101-112. https://doi.org/10.47147/ksuiibf.1587610

9. Ertong, G. (2011). Sağlık sisteminde hekim hasta ilişkisi ve güven unsuru. Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
10. Farhart, C.E., Douglas Durham, E., Lunz Trujillo, K., & Vitriol, J. A. (2022). Vax Attacks: How conspiracy theory belief undermines vaccine support. Progress in Molecular Biology and Translational Science, 188(1), 135–169. https://doi.org/10.1016/bs.pmbts.2021.11.001
11. Fiscella, K., Meldrum, S., Franks, P., Shields, C.G., Duberstein, P., McDaniel, S.H., ….. Epstein, R.M. (2004). Patient trust: is it related to patient-centered behavior of primary care physicians? Medical Care, 42(11), 1049-55. https://doi.org/10.1097/00005650-200411000-00003
12. Freeman, D., Waite, F., Rosebrock, L., Petit, A., Causier, C., East, A. …….. Lambe, S. (2020). Coronavirus conspiracy beliefs, mistrust, and compliance with government guidelines in England. Psychological Medicine, 1–13. https://doi.org/10.1017/S0033291720001890
13. Furlan, V. A., Chin, B. N., Menounos, M., & Anselmi, D. (2024). The impact of age and vaccine conspiracy beliefs on COVID-19 vaccine uptake among United States adults. Vaccines, 12(8), 853. https://doi.org/10.3390/vaccines12080853
14. Goreis, A., & Voracek, M. (2019). A systematic review and meta-analysis of psychological research on conspiracy beliefs: Field characteristics, measurement instruments, and associations with personality traits. Frontiers in Psychology, 10, 205. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2019.00205
15. Göde, A., & Kuşcu, F.N. (2022). E-Nabız sistemi kullanımının sağlık sistemlerine güvensizlik üzerine etkisinin incelenmesi: Üniversite öğrencileri üzerinde bir araştırma. Journal of Academic Value Studies, 8(1), 37-46. https://doi.org/10.29228/javs.57441
16. Gupta, C., Bell, S.P., Schildcrout, J.S., Fletcher, S., Goggins, K.M., & Kripalani, S. (2014). Predictors of healthcare system and physician distrust in hospitalized cardiac patients. Journal of Health Communication, 19(2), 44-60. https://doi.org/10.1080/10810730.2014.934936
17. Gülcemal, E., & Keklik, B. (2016). Hastaların hekimlere duydukları güveni etkileyen faktörlerin incelenmesine yönelik bir araştırma: Isparta ili örneği. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(14), 64-87. https://doi.org/10.20875/sb.66346
18. Gürbüz, S., & Şahin, F. (2018). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri felsefe yöntem analiz, 5. Baskı, Ankara, Seçkin Yayıncılık, s.130-33.
19. Imhoff, R., & Lamberty, P. (2020). A bioweapon or a hoax? The link between distinct conspiracy beliefs about the coronavirus disease (COVID-19) outbreak and pandemic behavior. Social Psychological and Personality Science, 11(8), 1110–1118. https://doi.org/10.1177/1948550620934692
20. Karagöz, Y., Filiz, M., & Karaşin, Y. (2024). Salgın hastalıklara yönelik komplo teorileri tutum ölçeğinin geliştirilmesi. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 17, 522-537. https://doi.org/10.25287/ohuiibf.1413337
21. Karagöz, Y., Yalman, F., & Karaşin, Y. (2022). Covid-19’a yönelik komplo teorilerinin aşı tereddüdüne etkisi: aşı tutumunun aracı rolü. Çağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(2), 19-31.
22. Kaya, S. (2021). Post-truth çağında covıd-19 aşısı üzerinden sosyal medyadaki kamusal komplo teorisi üretiminin incelenmesi. Sosyal Bilimler Dergisi, 32(1), 279-90. https://doi.org/10.18069/firatsbed.995633
23. Ozawa, S., & Sripad, P. (2013). How do you measure trust in the health system? A systematic review of the literatüre. Social Science and Medicine, 91, 10-14. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2013.05.005
24. Öztürk, Y.E., & Üstünbaş, B. (2023). Examining the relationship between health literacy and distrust in health care systems. Acıbadem Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(3), 470-76. https://doi.org/10.31067/acusaglik.1174801
25. Pivetti, M., Di Battista, S., Paleari, F. G., & Hakoköngäs, E. (2021). Conspiracy beliefs and attitudes toward COVID-19 vaccinations: A conceptual replication study in Finland. Journal of Pacific Rim Psychology, 15. https://10.1177/18344909211039893
26. Romer, D., & Jamieson, K. H. (2020). Conspiracy theories as barriers to controlling the spread of COVID-19 in the U.S. Social Science & Medicine, 263, 113356. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2020.113356
27. Rose, A., Peters, N., Shea, J.A., & Armstrong, K. (2004). Development and testing of the health care system distrust scale. Journal of General Internal Medicine, 19(1), 57-63. https://doi.org/10.1111/j.1525-1497.2004.21146.x
28. Sayın, O., & Bozkurt, V. (2021). Sociology of coronavirus conspiracies in Turkey: Who believes and why? In V.
29. Bozkurt, G. Dawes, H. Gulerce, & P. Westenbroek (Eds.). The societal impacts of COVID-19: A transnational perspective (pp. 79-91). Istanbul, Turkey: Istanbul University Press. https://doi.org/10.26650/B/SS49.2021.006.06
30. Straten, G.F.M., Friele, R.D., & Groenewegen, P.P. (2002). Public trust in Dutch health care. Social Science and Medicine, 55(2), 227-34.
31. Tuzcu, Ö., & Şahin, H. (2022). Komplo teorileri bağlamında covid-19 aşı kararsızlığı ve aşı karşıtlığı. Sosyoloji Dergisi, 43, 95-123.
32. Van Prooijen, J.W., & Douglas, K. M. (2017). Conspiracy theories as part of history: The role of societal crisis situations. Memory Studies, 10(3), 323–333. https://doi.org/10.1177/1750698017701615
33. Yeşi̇ldal, M., Eri̇şen, M.A., & Kıraç, R. (2020). Sağlık sistemlerine güvensizlik: Bir geçerlilik ve güvenilirlik çalışması. Uluslararası Sağlık Yönetimi ve Stratejileri Araştırma Dergisi, 6, 251-259.
34. WHO. WHO COVID-19 dashboard (2025). Erişim tarihi: 07.05.2025. Erişim adresi: https://data.who.int/dashboards/covid19/deaths