Bireylerin Salgın Hastalıklara Yönelik Komplo Teorilerinin Sağlık Sistemleri Güvensizlik Düzeylerine Etkisi

Yıl 2025, Cilt: 6 Sayı: 2, 296 - 307, 26.08.2025

Emine Gökmen , Muhammed Enes Çalışkan , Beyzanur Üstünbaş , Şeyma Kahveci , Yunus Emre Öztürk

https://doi.org/10.59244/ktokusbd.1733664

Öz

Amaç: Bu araştırma, bireylerin salgın hastalıklara yönelik komplo teorilerine inanma düzeylerinin sağlık sistemlerine duydukları güvensizlik üzerindeki etkisini incelemeyi amaçlamaktadır. Komplo teorilerinin halk sağlığına olası olumsuz etkileri nedeniyle bu konu önem taşımaktadır.
Gereç ve Yöntem: Araştırma, nicel, tanımlayıcı ve kesitsel bir modelde yürütülmüştür. Veriler, 18 yaş üstü 384 katılımcıdan yüz yüze ve çevrimiçi anket yoluyla toplanmıştır. Ölçek olarak 19 maddelik “Salgın Hastalıklara Yönelik Komplo Teorisi Ölçeği” ve 10 maddelik “Sağlık Sistemlerine Güvensizlik Ölçeği” kullanılmıştır. Veriler SPSS 27.0 ile analiz edilmiş; t-testi, tek yönlü varyans analizi, pearson korelasyon ve basit doğrusal regresyon analizleri uygulanmıştır.
Bulgular: Yaş ve medeni durum değişkenleri, komplo teorilerine inanma düzeylerinde anlamlı farklılık göstermiştir. Komplo teorileri ile sağlık sistemlerine güvensizlik arasında orta düzeyde pozitif ve anlamlı bir ilişki bulunmuştur. Regresyon analizine göre, komplo teorileri sağlık sistemlerine güvensizliğin %39,8’ini açıklamaktadır.
Sonuç: Salgın hastalıklara yönelik komplo teorilerine inanma düzeyi arttıkça, bireylerin sağlık sistemine duyduğu güven azalmaktadır. Bu durum, halk sağlığı açısından risk oluşturmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Salgın Hastalıklar , Komplo Teorileri , Sağlık Sistemlerine Güvensizlik

Etik Beyan

Araştırma için, Selçuk Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Girişimsel Olmayan Klinik Araştırmalar Etik Kurulu’ndan 05.03.2025 tarih ve 2025/02 sayılı karar ile izin alınmıştır. Araştırmaya dahil olan katılımcılara aydınlatılmış onam formu ile araştırmaya katılım sağlamak isteyip istemedikleri sorulmuş, araştırmaya dahil olmanın tamamen gönüllülük esaslı olduğu bilgisi verilmiştir. Verilerin bir kısmı yüz yüze bir kısmı ise çevrimiçi Google Forms aracılığıyla hazırlanmıştır. Ayrıca araştırmada kullanılan ölçeklerin izinler elektronik posta yoluyla sorumlu yazarlardan izin alınmıştır.

Destekleyen Kurum

Araştırmayı destekleyen herhangi bir kurum veya kuruluş bulunmamaktadır.

The Impact of Individuals' Conspiracy Theories About Pandemic Diseases on Their Level of Distrust in Health Systems

Öz

Objective: This study aims to examine the effect of individuals' belief in conspiracy theories about infectious diseases on their distrust of healthcare systems. This topic is important due to the potential negative effects of conspiracy theories on public health.
Materials and Methods: The study was conducted using a quantitative, descriptive, cross-sectional model. Data was collected from 384 participants aged 18 and over through face-to-face and online surveys. The 19-item ‘Conspiracy Theory Scale for Epidemic Diseases and the 10-item ‘Health System Distrust Scale’ were used as scales. Data were analysed using SPSS 27.0; t-tests, one-way analysis of variance, Pearson correlation, and simple linear regression analyses were applied.
Results: Age and marital status variables showed significant differences in the level of belief in conspiracy theories. A moderate positive and significant relationship was found between conspiracy theories and distrust of health systems. According to regression analysis, conspiracy theories explain 39.8% of distrust in health systems.
Conclusion: As the level of belief in conspiracy theories about infectious diseases increases, individuals' trust in the health system decreases. This situation poses a risk to public health.

Anahtar Kelimeler

Pandemic Diseases , Conspiracy Theories , Distrust of Health Systems

Kaynakça

• Allington, D., Duffy, B., Wessely, S., Dhavan, N., & Rubin, J. (2021). Health-protective behaviour, social media usage and conspiracy belief during the COVID 19 public health emergency. Psychological Medicine, 51(10), 1760–1767. https://doi.org/10.1017/S0033291721000593
• Armstrong, K., Rose, A., Peters, N., Long, J.A., McMurphy, S., & Shea, J.A. (2006). Distrust of the health care system and self-reported health in the United States. Journal of General Internal Medicine, 21(4), 292-97. https://doi.org/10.1111/j.1525-1497.2006.00396.x
• Bruder, M., & Kunert, L. (2021). The conspiracy hoax? Testing key hypotheses about the correlates of generic beliefs in conspiracy theories during the COVID -19 pandemic. International Journal of Psychology. https://doi.org/10.1002/ijop.12769
• Campos Castillo, C. (2018). Trust in Health Care: Understanding the Role of Gender and Racial Differences between Patients and Providers. Research in the Sociology of Health Care, 36, 151–174. https://doi.org/10.1108/S0275-495920180000036009
• Can, İ. (2019). Güveni nasıl tanımlayabiliriz? Ya da sosyal bilimlerin konusu olarak güven. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 41, 46-59.
• Çankaya, A., & Filiz, E. (2024). Yaşlı bireylerin sağlık sistemine güvenleri ve sağlık arama davranışları. Balkan Health Sci J. 3(1), 27-48.
• Çaparlar, C.Ö., & Dönmez, A. (2016). Bilimsel araştırma nedir, nasıl yapılır? Turkish Journal of Anaesthology and Reanimation, 44, 212-18.
• Çiftçi Kıraç, F. (2024). Sağlık sistemlerine güvensizliğin sağlık hizmeti talep erteleme davranışına etkisi. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14(2), 101-112. https://doi.org/10.47147/ksuiibf.1587610
• Ertong, G. (2011). Sağlık sisteminde hekim hasta ilişkisi ve güven unsuru. Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Farhart, C.E., Douglas Durham, E., Lunz Trujillo, K., & Vitriol, J. A. (2022). Vax Attacks: How conspiracy theory belief undermines vaccine support. Progress in Molecular Biology and Translational Science, 188(1), 135–169. https://doi.org/10.1016/bs.pmbts.2021.11.001
• Fiscella, K., Meldrum, S., Franks, P., Shields, C.G., Duberstein, P., McDaniel, S.H., ….. Epstein, R.M. (2004). Patient trust: is it related to patient-centered behavior of primary care physicians? Medical Care, 42(11), 1049-55. https://doi.org/10.1097/00005650-200411000-00003
• Freeman, D., Waite, F., Rosebrock, L., Petit, A., Causier, C., East, A. …….. Lambe, S. (2020). Coronavirus conspiracy beliefs, mistrust, and compliance with government guidelines in England. Psychological Medicine, 1–13. https://doi.org/10.1017/S0033291720001890
• Furlan, V. A., Chin, B. N., Menounos, M., & Anselmi, D. (2024). The impact of age and vaccine conspiracy beliefs on COVID-19 vaccine uptake among United States adults. Vaccines, 12(8), 853. https://doi.org/10.3390/vaccines12080853
• Goreis, A., & Voracek, M. (2019). A systematic review and meta-analysis of psychological research on conspiracy beliefs: Field characteristics, measurement instruments, and associations with personality traits. Frontiers in Psychology, 10, 205. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2019.00205
• Göde, A., & Kuşcu, F.N. (2022). E-Nabız sistemi kullanımının sağlık sistemlerine güvensizlik üzerine etkisinin incelenmesi: Üniversite öğrencileri üzerinde bir araştırma. Journal of Academic Value Studies, 8(1), 37-46. https://doi.org/10.29228/javs.57441
• Gupta, C., Bell, S.P., Schildcrout, J.S., Fletcher, S., Goggins, K.M., & Kripalani, S. (2014). Predictors of healthcare system and physician distrust in hospitalized cardiac patients. Journal of Health Communication, 19(2), 44-60. https://doi.org/10.1080/10810730.2014.934936
• Gülcemal, E., & Keklik, B. (2016). Hastaların hekimlere duydukları güveni etkileyen faktörlerin incelenmesine yönelik bir araştırma: Isparta ili örneği. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(14), 64-87. https://doi.org/10.20875/sb.66346
• Gürbüz, S., & Şahin, F. (2018). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri felsefe yöntem analiz, 5. Baskı, Ankara, Seçkin Yayıncılık, s.130-33.
• Imhoff, R., & Lamberty, P. (2020). A bioweapon or a hoax? The link between distinct conspiracy beliefs about the coronavirus disease (COVID-19) outbreak and pandemic behavior. Social Psychological and Personality Science, 11(8), 1110–1118. https://doi.org/10.1177/1948550620934692
• Karagöz, Y., Filiz, M., & Karaşin, Y. (2024). Salgın hastalıklara yönelik komplo teorileri tutum ölçeğinin geliştirilmesi. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 17, 522-537. https://doi.org/10.25287/ohuiibf.1413337
• Karagöz, Y., Yalman, F., & Karaşin, Y. (2022). Covid-19’a yönelik komplo teorilerinin aşı tereddüdüne etkisi: aşı tutumunun aracı rolü. Çağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(2), 19-31.
• Kaya, S. (2021). Post-truth çağında covıd-19 aşısı üzerinden sosyal medyadaki kamusal komplo teorisi üretiminin incelenmesi. Sosyal Bilimler Dergisi, 32(1), 279-90. https://doi.org/10.18069/firatsbed.995633
• Ozawa, S., & Sripad, P. (2013). How do you measure trust in the health system? A systematic review of the literatüre. Social Science and Medicine, 91, 10-14. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2013.05.005
• Öztürk, Y.E., & Üstünbaş, B. (2023). Examining the relationship between health literacy and distrust in health care systems. Acıbadem Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(3), 470-76. https://doi.org/10.31067/acusaglik.1174801
• Pivetti, M., Di Battista, S., Paleari, F. G., & Hakoköngäs, E. (2021). Conspiracy beliefs and attitudes toward COVID-19 vaccinations: A conceptual replication study in Finland. Journal of Pacific Rim Psychology, 15. https://10.1177/18344909211039893
• Romer, D., & Jamieson, K. H. (2020). Conspiracy theories as barriers to controlling the spread of COVID-19 in the U.S. Social Science & Medicine, 263, 113356. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2020.113356
• Rose, A., Peters, N., Shea, J.A., & Armstrong, K. (2004). Development and testing of the health care system distrust scale. Journal of General Internal Medicine, 19(1), 57-63. https://doi.org/10.1111/j.1525-1497.2004.21146.x
• Sayın, O., & Bozkurt, V. (2021). Sociology of coronavirus conspiracies in Turkey: Who believes and why? In V.
• Bozkurt, G. Dawes, H. Gulerce, & P. Westenbroek (Eds.). The societal impacts of COVID-19: A transnational perspective (pp. 79-91). Istanbul, Turkey: Istanbul University Press. https://doi.org/10.26650/B/SS49.2021.006.06
• Straten, G.F.M., Friele, R.D., & Groenewegen, P.P. (2002). Public trust in Dutch health care. Social Science and Medicine, 55(2), 227-34.
• Tuzcu, Ö., & Şahin, H. (2022). Komplo teorileri bağlamında covid-19 aşı kararsızlığı ve aşı karşıtlığı. Sosyoloji Dergisi, 43, 95-123.
• Van Prooijen, J.W., & Douglas, K. M. (2017). Conspiracy theories as part of history: The role of societal crisis situations. Memory Studies, 10(3), 323–333. https://doi.org/10.1177/1750698017701615
• Yeşi̇ldal, M., Eri̇şen, M.A., & Kıraç, R. (2020). Sağlık sistemlerine güvensizlik: Bir geçerlilik ve güvenilirlik çalışması. Uluslararası Sağlık Yönetimi ve Stratejileri Araştırma Dergisi, 6, 251-259.
• WHO. WHO COVID-19 dashboard (2025). Erişim tarihi: 07.05.2025. Erişim adresi: https://data.who.int/dashboards/covid19/deaths